X
تبلیغات
ROHOLAHGHAITASI
عنوان  :  جامعه شناسي معرفت Sociology of Knowledge


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و پنجم خرداد 1389ساعت 20:21  توسط | 

 

Born in Düsseldorf, North Rhine-Westphalia, in 1929, to a middle class and rather traditional family, Habermas came of age in postwar Germany. In his early teens, during World War II, Habermas was profoundly affected by the war. The Nuremberg Trials were a key formative moment that brought home to him the depth of Germany's moral and political failure under National Socialism.

Until his graduation from gymnasium, Habermas lived in Gummersbach, near Cologne. His father, Ernst Habermas, was executive director of the Cologne Chamber of Industry and Commerce, and was described by Habermas as a Nazi sympathizer. He was brought up in a staunchly Protestant milieu, his grandfather being the director of the seminary in Gummersbach. He studied at the universities of Göttingen (1949/50), Zürich (1950/51), and Bonn (1951–54) and earned a doctorate in philosophy from Bonn in 1954 with a dissertation written on the conflict between the absolute and history in Schelling's thought, entitled, Das Absolute und die Geschichte. Von der Zwiespältigkeit in Schellings Denken ("The absolute and history: on the contradiction in Schelling's thought"). His dissertation committee included Erich Rothacker and Oskar Becker.

From 1956 on, he studied philosophy and sociology under the critical theorists Max Horkheimer and Theodor Adorno at the Johann Wolfgang Goethe University Frankfurt am Main Institute for Social Research, but because of a rift between the two over his dissertation—Horkheimer had made unacceptable demands for revision—as well as his own belief that the Frankfurt School had become paralyzed with political skepticism and disdain for modern culture—he finished his habilitation in political science at the University of Marburg under the Marxist Wolfgang Abendroth. His habilitation work was entitled, Strukturwandel der Öffentlichkeit; Untersuchungen zu einer Kategorie der Bürgerlichen Gesellschaft (published in English translation in 1989 as The Structural Transformation of the Public Sphere: an Inquiry into a Category of Bourgeois Society). In 1961, he became a privatdozent in Marburg, and—in a move that was highly unusual for the German academic scene of that time—he was offered the position of "extraordinary professor" (professor without chair) of philosophy at the University of Heidelberg (at the instigation of Hans-Georg Gadamer and Karl Löwith) in 1962, which he accepted. In this same year he gained his first serious public attention, in Germany, with the publication of his habilitation, Strukturwandel der Offentlichkeit (Structural Transformation of the Public Sphere; English ed., 1989), a detailed social history of the development of the bourgeois public sphere from its origins in the 18th century salons up to its transformation through the influence of capital-driven mass media. In 1964, strongly supported by Adorno, Habermas returned to Frankfurt to take over Horkheimer's chair in philosophy and sociology. The philosopher Albrecht Wellmer was his assistant in Frankfurt from 1966 to 1970.

He accepted the position of Director of the Max Planck Institute in Starnberg (near Munich) in 1971, and worked there until 1983, two years after the publication of his magnum opus, The Theory of Communicative Action.

Habermas then returned to his chair at Frankfurt and the directorship of the Institute for Social Research. Since retiring from Frankfurt in 1993, Habermas has continued to publish extensively. In 1986, he received the Gottfried Wilhelm Leibniz Prize of the Deutsche Forschungsgemeinschaft, which is the highest honour awarded in German research. He also holds the uncharacteristically postmodern position of "Permanent Visiting" Professor at Northwestern University in Evanston, Illinois, and "Theodor Heuss Professor" at The New School, New York.

Habermas was awarded The Prince of Asturias Award in Social Sciences of 2003. Habermas was also the 2004 Kyoto Laureate in the Arts and Philosophy section. He traveled to San Diego and on March 5, 2005, as part of the University of San Diego's Kyoto Symposium, gave a speech entitled The Public Role of Religion in Secular Context, regarding the evolution of separation of Church and State from neutrality to intense secularism. He received the 2005 Holberg International Memorial Prize (about € 520,000).

[edit] Teacher and mentor

Habermas is a famed teacher and mentor. Among his most prominent students were the pragmatic philosopher Herbert Schnädelbach (theorist of discourse distinction and rationality), the political sociologist Claus Offe (professor at the Hertie School of Governance in Berlin) , the social philosopher Johann Arnason (professor at La Trobe University and chief editor of the journal Thesis Eleven), the sociological theorist Hans Joas (professor at the University of Erfurt and at the University of Chicago), the theorist of societal evolution Klaus Eder, the social philosopher Axel Honneth (the current director of the Institute for Social Research), the anarcho-capitalist philosopher Hans-Hermann Hoppe, the American philosopher Thomas McCarthy, the co-creator of mindful inquiry in social research Jeremy J. Shapiro, and the assassinated Serbian prime minister Zoran Đinđić.

[edit] Theory

 

Habermas has constructed a comprehensive framework of social theory and philosophy drawing on a number of intellectual traditions:

Jürgen Habermas considers his major contribution to be the development of the concept and theory of communicative reason or communicative rationality, which distinguishes itself from the rationalist tradition by locating rationality in structures of interpersonal linguistic communication rather than in the structure of either the cosmos or the knowing subject. This social theory advances the goals of human emancipation, while maintaining an inclusive universalist moral framework. This framework rests on the argument called universal pragmatics - that all speech acts have an inherent telos (the Greek word for "end") — the goal of mutual understanding, and that human beings possess the communicative competence to bring about such understanding. Habermas built the framework out of the speech-act philosophy of Ludwig Wittgenstein, J. L. Austin, and John Searle, the sociological theory of the interactional constitution of mind and self of George Herbert Mead, the theories of moral development of Jean Piaget and Lawrence Kohlberg, and the discourse ethics of his Heidelberg colleague Karl-Otto Apel.

Habermas's works resonate within the traditions of Kant and the Enlightenment and of democratic socialism through his emphasis on the potential for transforming the world and arriving at a more humane, just, and egalitarian society through the realization of the human potential for reason, in part through discourse ethics. While Habermas has stated that the Enlightenment is an "unfinished project," he argues it should be corrected and complemented, not discarded. In this he distances himself from the Frankfurt School, criticizing it, as well as much of postmodernist thought, for excessive pessimism, misdirected radicalism and exaggerations.

Within sociology, Habermas's major contribution was the development of a comprehensive theory of societal evolution and modernization focusing on the difference between communicative rationality and rationalization on the one hand and strategic/instrumental rationality and rationalization on the other. This includes a critique from a communicative standpoint of the differentiation-based theory of social systems developed by Niklas Luhmann, a student of Talcott Parsons.

His defence of modernity and civil society has been a source of inspiration to others, and is considered a major philosophical alternative to the varieties of poststructuralism. He has also offered an influential analysis of late capitalism.

Habermas perceives the rationalization, humanization, and democratization of society in terms of the institutionalization of the potential for rationality that is inherent in the communicative competence that is unique to the human species. Habermas contends that communicative competence has developed through the course of evolution, but in contemporary society it is often suppressed or weakened by the way in which major domains of social life, such as the market, the state, and organizations, have been given over to or taken over by strategic/instrumental rationality, so that the logic of the system supplants that of the lifeworld.

[edit] Reconstructive science

Habermas introduces the concept of “reconstructive science” with a double purpose: to place the “general theory of society” between philosophy and social science and re-establish the rift between the “great theorization” and the “empirical research”. The model of “rational reconstructions” represents the main thread of the surveys about the “structures” of the world of life (“culture”, “society” and “personality”) and their respective “functions” (cultural reproductions, social integrations and socialization). For this purpose, the dialectics between “symbolic representation” of “the structures subordinated to all worlds of life” (“internal relationships”) and the “material reproduction” of the social systems in their complex (“external relationships” between social systems and environment) has to be considered. This model finds an application, above all, in the “theory of the social evolution”, starting from the reconstruction of the necessary conditions for a phylogeny of the socio-cultural life forms (the “hominization”) until an analysis of the development of “social formations”, which Habermas subdivides into primitive, traditional, modern and contemporary formations. This paper is an attempt, primarily, to formalize the model of “reconstruction of the logic of development” of “social formations” summed up by Habermas through the differentiation between vital world and social systems (and, within them, through the “rationalization of the world of life” and the “growth in complexity of the social systems”). Secondly, it tries to offer some methodological clarifications about the “explanation of the dynamics” of “historical processes” and, in particular, about the “theoretical meaning” of the evolutional theory’s propositions. Even if the German sociologist considers that the “ex-post rational reconstructions” and “the models system/environment” cannot have a complete “historiographical application”, these certainly act as a general premise in the argumentative structure of the “historical explanation”.

(Abstract of Luca Corchia, Explicative models of complexity. The reconstructions of social evolution for Jürgen Habermas, in S. Balbi - G. Scepi - G. Russolillo - A. Stawinoga (eds.), Book of Short Abstracts, 7th International Conference on Social Science Methodology - RC33 - Logic and Methodology in Sociology, Napoli, Italia, 9.2008, Jovene Editore, 2008

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

و بازسازی نظریۀ انتقادی

مکتب فرانکفویت، به طوری که روشن شد، نخستین مؤسسۀ مطالعات مارکسیستی در دنیای غرب بود. این مکتب در سال 1923 با سرمایه کارخانه دار ثروتمندی به نام فلیکس وایل در دانشگاه فرانکفورت بنا نهاده شد. از سال 1930 به مدیریت ماکس هورکهایمر، که خود مشخصاً به لحاظ آموزشی که دیده بود یک فیلسوف به مشار می رفت، اعضای پیشتاز این مأسسه، از جمله آدورنو، مارکوزه، پولاک، بنیامین (عضو وابسته)، لاونتال، و فروم، هویتی متمایز را به عنوان پیام رسانان جدید این مارکسیسم انسانگرا و نظریۀ انتقادی، به وجود آوردند. آنان همه یهودی بودند و از سال 1934 بعد از فرار از همه سوزی یهودیان در آلمان نازی به مؤسسه تحقیقات اجتماعی، در مکان جدیدش در دانشگاه کلیمبیا در شهر نیویورک، مرکز دنیای سرمایه داری، پیوستند. تحقیقات و پژوهش در دورۀ [حساس] مهم بعد از جنگ جهانی دوم، چند مضمون از جمله بسط نظریۀ انتقادی، ماهیت و پیدایش فاشیسم، اقتدار و خانواده، و هنر و فرهنگ عامه (POPULAR) را در برمی گرفت.

با اینکه هابر ماس اندک زمانی پیش از نخستین سالهای مدیریت هورکهایمر، به دنیا آمد یعنی زمانی که مکتب فرانکفورت در حال جذب برجسته ترین اعضای خود بود، اما اکثر کسانی را که از جنگ جان به در بردند می شناخت و به طور قابل ملاحظه ای از هورکهایمر، مارکوزه و خاصه آدورنو تأثیر می گرفت. مهمتر از همه اینکه او دوران تکوین اندیشه هایش را می گذراند، و خود مهمترین عامل موثر و ـ مطمئناً برای هابرماس در دورۀ اولیۀ زندگیش ـ جدید، مارکسیسم هلگی شدۀ گئورگ لوکاچ (و کارل کُرس) و «فلسفه آگاهی» (Philosophy of consciousness) چپ (ایده ای کاملاً متأثر از هگل) بود. اهمیت بسیار زیاد لوکاچ از آن روست که وی در برداشت هلگی شده اش از مارکس، عنصر جدید و توانمندی، یعنی ماکس وبر را وارد می کند. در مکتب فرانکفورت از یک سو، این رگۀ هگلی است که، به لحاظ نظری، از جنبۀ فکری موجب خلاصی سنت مارکسیستی از چیزی می شود که، در عمل، شکست دهشتناک استالینیسم و سوسیالیسم دولتی دیوان سالاری شوروی به شمار می رفت، نظریۀ انتقادی از طریق گئورگ لوکاچ، تصویری قویاً فلسفی از ذهن [مدرِک] تاریخ ساز را به عنوان حامل و [محمل] خرد نجات بخش (redemptive) جامعه، به مارکسیسم بازگردانید. از سوی دیگر، زگۀ و بری، به همان میزان، کلید درک خصلت نهادین سرمایه داری غربی و بخصوص، حکومت فاشیستی و دیوان سالاری سرکوبگرا استالینی را فراهم می آورد. مکتب فرانکفورت از طریق لوکاچ تحلیل وبر از عقلانی شدن و توهم زدایی ـ «عقلانی شدن به مثابۀ از دست دادن معنی» ـ را با تحلیل مارکس از شکل کالا (Commodity form) پیوند می زند. بدین ترتیب مکتب فرانکفورت، ر[نظرات] مارکس و وبر را در یک مطالعۀ چند وجهی در خصوص شئ انگاری (reification)، «آگاهی کاذب». اایدیولوژی در سرمایه داری جدید در کنار هم جمع آورد ـ در هنر (بنیامین)، در فرهنگ عامه (آدورنو)، در اقتصاد (پولاک) در روانشناسی و خانواده (آدورنو، فروم) و در علم (مارکوزه). 

درست است که هابرماس «وارث مکتب فرانکفورت» است اما این [سخن] در عین حال حالتی کلیشه ای و بدین جهت گمراه کننده پیدا کرده است. هابرماس نقاط اشتراکی چندانی با کارهای اولیۀ مکتب فرانکفورت در سالهای پیش از جنگ دوم جهانی ندارد. به رغم نوآوریهای زیاد مکتب فرانکفورت، در آن سالها، آثار مدوّن آن هنوز شدیداً به انسان شناسی فلسفی مارکسی در خصوص کار .ابسته بود. اما هابرماس با نظریۀ انتقادی برآمده از دیالکتیک روشنگری علقۀ بسیار نزدیکی داشت، زیرا دیالکتیک روشنگری قدر [و ارزش] بیشتری برای نقش نسبتاً مستقل ایده ها، بازنمایی های نمادین (representations)، «تقلید» [بعنوان عامل تغییر اجتماعی] (mimesis)، و حتی زبان، در مبارزه برای رهایی قائل است. به هر حال بینشهای مزبور، همچنان بسیار مبهم هستند. بنابراین توجه هابرماس بیشتر به بازسازی نظام یافته و دقیق خویش از چهره های کلاسیک ـ کانت، هگل، مارکس، دیلتای، وبر، فروید، دورکیم، پارسونز، مید و دیگران ـ معطوف است تا آثار پیشگامان در مکتب فرانکفورت که برایشان حرمتی احترام آمیز قائل است ولی بدانها توجه زیادی ندارد. هدف هابرماس اصلاح آثار هورکهایمر، آدورنو و ماکوزه یا حتی مبنا قرار دادن آنها نیست بلکه بیشتر می خواهد تمامی «الگوی» (paradigm) نظریۀ انتقادی را از نو سازمان دهد.

بینش اساسی که راهنمای هابرماس در بازسازی هایش می باشد، شناخت هابرماس از [این امر است که] بهای فکری وفاداری مداوم به هگل [تا چه حد سنگین] است.

در سنت فلسفی ـ اجتماعی آلمانی ملهم از نظرات هگل طبیعی بوده است که تاریخ را فرآیندی عقلانی تلقی کنند که به شیوه ای دیالکتیکی پیش می رود. جامعۀ موجود کنونی (جامعه یک) تصویر نفی کننده ای از یک جایگزین بهتر (جامۀ دو) را متصوّر می شود و اگر تناقض مزبور به اندازهی کافی بنیادین باشد، امکان سنتزی (جامعۀ سه) وجود دارد که در آن بشریت یک گام دیگر در تاریخ به پیش برمی دارد که به خود ـ تحقیق پذیری (Self- fulfiment) عقلانی نوع بشر می انجامد.

این یکی از مایه های اصلی مارکسیسم «فلسفی» یا «انسانگرایانه» ی اولیۀ لوکاچ است و اعضای مکتب فرانکفورت نیز هست. به اعتقاد هابرماس امروزه بهایی که جهت «مفهومهای کلیت (totality)، حقیقت و نظریۀ مأخوذ از هگل» پرداخت می شود، بهایی است «بیش از حد سنگین برای نظریۀ اجتماعیی که باید پاسخگوی دعاوی تجربی باشد». دیدگاههای هابرماس در این مورد آموزنده است زیرا انتقادهای وی را بر پیشینیانش روشن می کند و در همان حال نشان می دهد چه چیزی در آثار او مهم و متفاوت است. در اینجا سه نکتۀ مهم وجود دارد.

1ـ در نقدی که شاید عمدتاً متوجه آدورنو است، هابرماس جرئت کرده می گوید: «الگوی» هگلی از آن رو ناکارآمد است که ما، در مقام محقق «نمی توانیم با تقاضهای منطق دیالکتیک منفی» یعنی با تناقضهای خردی کلیت ساز (TOTALIZING) که بناست در ست در «لحظه» ی نفی، مثبت باشد، زندگی کنیم. این الگو بی شک کارایی ندارد زیرا در مفهوم ساده و صریح کلمه بیش از اندازه منفی است و این امر تا اندازه ای دلیل این را که نظریۀ انتقادی تقریباً به طور کامل فاقد هرگونه معیار هنجاری (مثبت) و روشنی برای نقر آن است، بیان می کند. از همین رو هابرماس در ده سالۀ اولِ بعد از نخستین صورت بندی «وضعیت گفتار آرمانی»، با مرارت زیاد وارد جزئیات معیارهای هنجاری خویش در مفهوم «عقلانیت ارتباطی» می شود.

2ـ مسئله دوم این است که مفهوم هگلی حقیقت ـ که در اصل مأخوذ از مفهوم ایدۀ مطلقی است که به خود در روند پیشرفت خود ـ تأملی (Self- reflection) انتقادی فعلیت می بخشد ـ هنگامی که در سطوح بنیادین خود، در برابر علوم تجربی طبیعی و اجتماعی جدید قرار می گیرد، نومیدانه شکست می خورد. پاره ای از اعضای مکتب فرانکفورت در واکنش به این امر، به حمایت از ایدۀ هگلی حقیقت، تنها در قلمرو نیّت (intention) برخاستند و در همان حال، یا در بحث های دقیق تر و دارای سمت و سوی تجربی آن را رها کردند، و یا بدتر از این، مانند مارکوزه، خود مشکل علوم جدید را به عنوان شی ء انگاری پوزیتویستی مورد حمله قرار دادند. هابرماس این را قبول ندارد: به طوری که دیده ایم، وی را به جای این، به بنای معرفت شناسی نوکانتی مبسوطی می پردازد که به او اجازه می دهد تا با دعاوی هر یک از حوزه های مختلف علم و تحقیق ـ در باب علوم، اخلاق، و زیبایی شناسی ـ روبه رو شود و بین آنها تمایز قائی گردد.

3ـ مسئله دیگر اینکه الگوی هگلی، وقتی به نقد مارکسیستی پیوند می خورد، به نفی کامل دستاوردهای نهادهای بورژوایی می پردازد. همۀ دستاوردهای تاریخی که این نهادها تجسم آن اند ـ دذولت بورژوایی، حقوق مدنی، «حقوق» فردی، افتراق و گوناگونی (differentiation) و استقلال محدود مذهب، سیاست، علم و هنر ـ در پیش بینی ذهنی از نفی دیالکتیکی و انقلابی آنها، مورد انکار قرار می گیرند. در نقد آرمانی (utopian) (لوکاچ و دیگران) این نقص بنیادی وجود دارد که چنان مغشوش است که نمی تواند رد پای خرد را در میان عقلانیتهای جامعۀ بورژوایی، تشخیص دهد. هابرماس تأکید می کند که یک نظریۀ اجتماعی اساسیّ نظریه ای که تحلیل مارکس از نظام سرمایه داری را دقیق تر و در چشم انداز تاریخی و طولانی تری بازسازی می کند، باید در عوض دیدگاه دقیق تری را از روند عقلانی شدن ارائه نماید. نظریۀ اجتماعی مناسب تر می تواند بر ریشه های هگلی و فلسفی خود فائق آید و تحلیل های مشخص و متمرکزی از «جایگاههای» (sites) ملموس ناعقلانیت، نظر تباهی زیست محیطی، بیکاری، نظامی گری، [فریب و] دستکاری رسانه ها در افکار عمومی و دیوان سالاری، ارائه نماد.

خلاصه آنکه، نظریۀ انتقادی مستلزم بازسازی کاملی است که آن را از «بن بستهایش در فلسفه آگاهی» نجات دهد. این امر به معنی یک دگرگونی الگویی کامل است که معضل محوری ـ عقلانی شدن منفی در برابر عقلانی شدن مثبت ـ را از الگوی فلسفی و هگلی چپ آن بیرون کشد و از نو در زمینه ای اصالتاً جامعه شناختی تر جاهی دهد. هدف نظریۀ اجتماعی و بازسازی شده، در اساس، همان معضل بنیادین عقلانی شدن منفی است، معضلی که می توانیم آن را به شیوه ای خشک در رابطۀ زیر خلاصه کنیم:

عقلانی شدن به مثابۀ از دست دادن معنی

+

عقلانی شدن به مثابۀ از دست دادن آزادی

=

شی ء انگاری

=

نفوذ فزایندۀ ارزشهای مبادله ای و قدرت در جامعه، فرهنگ و زیست جهان

 

با این همه، این بازسازی کمتر از آن بنیادین نیست، زیرا بالاتر از هر چیز، به مبانی و بیان معیارهای هنجاری خود توجه دارد.

فرض بر آن است که نظریۀ اجتماعی بازسازی شده توضیحی کاملاً اساسی از اینکه جامعه چگونه شکل و خصلت کنونی خود را یافته است ارائه کند. نظریۀ هابرماس به طور دقیق تر، نمودار بازسازی گام به گامی از فرآیند عقلانی شدن و روند تحول آن را، با توجه به معیارهای هنجاری «عقلانیت ارتباطی» خاص خود، ارائه می کند. سرچشمه های، همبستگی ها و جلوه های (expression) این معیار در مطالعات مفصل روان شناسی رشد، تکامل اجتماعی، تاریخ ایده ها، تشکیل و ترکیب (constitution) سیاسی جامعۀ جدید و در مشکلات و مسائل مدرنیته کند و کاو می شود. هابرماس در نقد خود از نظریۀ انتقادی قدیم، ضوابط و ملاکهای فوق العاده سخت و دشواری را مطرح می کند که آماده است براساس آنها درباره اش داوری شود. این نظریه به مثابۀ مخدری برای آنها که تا ابد در خامی و ناپختگی گرفتارند و در اشتیاق اشاراتی از مدینۀ فاضله به سر میبرند ارائه نشده است، بلکه به مثابۀ پیکرۀ مستحک نظری ای عنوان شده است که می تواند به داشنگاه راه یابد و با چالش عقلانی موفقی به مقابلۀ با علم کاذب برخیزد، علمی سرسخت و مقاوم که در دستور کار پژوهش و برنامه های آموزشی اقتصاد جدید، فلسفه، تاریخ، جامعه شناسی، روان شناسی، انسان شناسی، سیاست، علوم انسانی و تمام حوزه هیا چند رشته ای کاربردی نظیر آموزش و پرورش، برنامه ریزی شهری و مانند آن ریشه دارد. بی شک سفارش بلند بالایی است! ما در فصل های بعد به خطوط گستردۀ این طرح عظیم خواهیم پرداخت.


 

جامعه شناسی دین

موضوع: تكامل جامعه و فرهنگ از ديدگاه هابرماس


تكامل جامعه و فرهنگ از ديدگاه هابرماس

به طوري كه ديديم نظرية تكامل اجتماعي هابرماس، در جريان نخستين بازسازيهاي او از ماترياليسم تاريخي، به صراحت بيان مي شود. اين نظريه به شكل كاملتري در آثار بعدي هابرماس در زمينة ارتباطات بيان مي گردد. او به منظور حفظ آنچه كه ميراث بنيادي ماركسيستي محسوب مي شود، ناچار است ماركسيسم ارتدوكس را از اين پيشداوري كه «قانون، دين و اخلاق، تاريخي ندارد» تصفيه كند. زيرا براساس ماركسيسم ارتدوكس، اينها صرفاً جلوه هاي ثانوية شيوه هاي اقتصادي توليدند. هابرماس مي خواهد عكس اين ديدگاه را مورد تاكيد قرار دهد. يعني اينكه «ساختارهاي هنجاري» فرهنگ، اخلاق و هويت جمعي صرفاً از الزامهاي اقتصادي يا الزامهاي نظام (system) پيروي نمي كنند و براساس منطق خودشان تكامل مي يابند. او با خرسندي، با بسياري از همكاران ماركسيست اش هماواز خواهد بود كه نيروي محركة تحولي ان ساختارهاي هنجاري همچنان مبه مسائل نظامهاي به لحاظ اقتصادي مشروط» گره خورده است. و انكه از اين جهت، «فرهنگ همچنان يك پديدة روبنايي است» با اين همه به طوري كه خواهيم ديد، خواست جسورانة هابرماس «دفاع از اين نظر است كه تحول اين ساختارهاي هنجاري تعيين كنندة سرعتي تكامل اجتماعي است»

هابرماس مي خواهد ما را به دست از وجود يك عنصر اختياري (و قراردادي) در هر نوع نظريه اي كه در ارتباط با زمان، تاريخ و تمامل ، به بررسي فرضهاي ضمني خود نمي پردازد، آگاه سازد. در گفتاري كه هدف مطالعات تكامل اجتماعي وي را اعلام مي كند به ما يادآور مي شود كه:

فرضهاي مربوط به اصل سازمان جامعه و ظرفيتهاي يادگيري و دامنه هي تنوع ساختاري ممكن را نمي تواند بوضوح به شيوة تجربي آزمود مگر اينكه از قبل، تحولات ساختاري، و محدوده هاي بحراني بقا (Critical Survival limits) آزموده شده (و مورد بررسي قرار گرفته) باشند. تحليلهايي كه در مورد زمان حاضر صورت مي گيرند و سمت و سوي تكاملي دارند هميشه ناقص اند زيرا نمي توانند با نگاه به گذشته به موضوع خود بنگرند. بدين دليل نظريه هاي از اين دست، خواه ماركسيستي خواه غيرماركسيستي، ناچارند فرضهاي خود را ـ فرضهايي كه از پيش زيربناي تحديد و توصيف موضوع اند ـ براساس نظرية آموزنده اي در باب تحول اجتماعي (بيازمايند و) محك بزنند. توصيف جوامع با عناوين چون صنعتي، ما بعد صنعتي، تكنولوژي ، علمي، سرمايه داري، سرمايه داري اخير، انحصارگرائي دولتي، سرمايه داري دولتي كاملاٌ اداره (و كنترل) شده (totally administered) ، عهد سوم (tertiary)، مدرن و پست مدرن و ...، دقيقاً از همان تعداد الگوهاي تحولي ريشه مي گيرند كه شكل گيري جامعة معاصر را به جامعه هاي پيشين پيوند مي زنند. از اين جهت، ماترياليسم تاريخي مي تواند وظيفة تعين اصل سازماني جامعة معاصر را از چشم انداز خاستگاه اين شكل بندي اجتماعي بر عهده گيرد ـ براي مثال ، با اظهار نظر در مورد مسائل نظامها (systems problem) كه جامعه هاي سنتي در رويارويي با آنان ناكام ماندند و نيز نوآوريهايي كه جامعة بورژوايي نوين به ياري آنها با چالشهاي اتقلابي رو به رو گرديد.

اگر به تقريب صحبت كنيم مي توانيم بگوييم با سه مرحلة مجزا در تكامل اجتماعي رو به رو هستيم، كه نخستين آنها با شكل بندي اجتماعي «ابتداي» (primitive) يا «نوسنگي»  (Neolithic) آغاز مي شود. در اين جامعه ها اصل سازماني، اساساً نظام خويشاوندي، يعني سازماندهي نقشهاي عمدة جنسي و سنّي است. در اين مرحله، جامعه يك نهاد مطلق (total) است و «نقشهاي خانوادگي همزمان، هم نظام و هم يكپارچگي اجتماع را ... (از طريق)، جهان بيني ها (Weltanschauung) و هنجارهاي كه بندرت از كديگر تفكيك پذيرند، تأمين و حفظ مي‌كنند» در اين نقطه و درست در آغاز يك فرآيند عقلاني شدن است كه اولين گسست فرهنگي از طبيعت بروز مي كند، عقلاني شدني كه مي توان گفت، از آن پس به فرايند تحولي تا حدي مستقل و از نظر منطقي بازسازي پذر خاص خود وابسته است. سرآغاز اين فراند تحولي، كه بي ترديد به شيوه اي هگلي متصور شده است، بازنماييهايِ (representations) سحر آمز ـ روح باورانه (magical-animistic) ، ويژه نگرانه (particularistic) و غر منسجم از اسطوره اي بود... كه ... براي اولين بار امكان ساخت مجموعة پيچيده اي از تمثيلهاي (analogies) را فراهم مي آورد كه در آن همه پديده هاي طبيعي و اجتماعي درهم تنيده و قابل تبديل به يكديگر بودند. به هر حال اقتدار (authority) و باور (belief) در چارچوب اين جامعه ها، هنوز تا حد زيادي از هم تفكيك ناپذيرند و بحرانهاي تهدد كنندة بقاي جامعه نه از درون، كه از تغييرات بيروني ناشي مي شوند، تغييراتي كه بر ساختارهاي اجتماعي / خانوادگي اين جوامع باري سنگين اند و زيربناي هويتهاي قبيله اي را سست مي كنند.

از اينجا آنچه را كه در پي مي‌آيد، براي سهولت امر، در مرحله دومي خلاصه خواهم كرد كه با گذاز (زماني حدود هشت تا چهار قرن پيش از ميلاد) از تمدنهاي باستاني نظير مصر، به «تمدنهاي توسعه يافته اي» چون يونان باستان، چين، روم و غيره ، آغاز مي‌گردد. در اين جامعه ها كه هنوز سنتي به شمار مي آمدند. اصل سازماني «نظام خويشاوندين به سلطة طبقاتي تبديل مي شود و همان گونه كه توليد و توزيع ثروت اجتماعي از «شكلهاي خانوادگي سازمان به مالكيت خصوصي» تغيير مي‌كند، نظام خويشاوندي هم كاركردهاي مركزي قدرت و كنترل را به حكومت تسلم مي كند. از اين مرحله به بعد تنشي فعال و نهفته ميان ضروريات برخاسته از انسجام نظام و ضروريت برخاسته از انسجام اجتماعي، يا اگر با تسامح صحبت كنيم، ميان ساختار اجتماعي و فرهنگ، به وجود مي آيد. همان طور كه «نظام» (منظورمان از «نظام» در انجام همان «جامعه» است، منتاها اصطلاح «نظام» را به كار مي بريم تا نشان دهيم چرا هابرماس اين واژه را وام گرفته است تكامل مي يابد و به سطح بالاتري از گوناگوني و افتراق (differentiation) داخلي مي رسد. بهتر مي تواند با محيط خويش (طبيعت  و ساير جامعه ها) بسازد. اما اين «ظرفيت هدايت» افزايش يافته (براي انطابق با محيط) به بهاي پيدايش كشمكشهاي داخلي تمام شده است. از اين به بعد انسجام اجتماعي اساساً بستگي دارد به حوزة فرهنگي و اينكه تا چه حد، جهان بيني ها مي توانند به طور موثر، به نهادها اجتماع مشروعيت بخشند و آنها را عقلاني سازند و به سطحي برسانند كه پذيرش و يكپارچگي اجتماعي را حفظ كنند. اين گام تكاملي مستلزم ارتقاي سطح توجيه (level of justification) است كه هابرماس آن را بدين نحو درك مي‌كند: شرايط صوري (formal) قابليت پذيرش دلايل و علل، يعني شرايطي كه مشروعت بخشي (به نهادهاي اجتماعي) را از قدرت تاثير و ايجاد وفاق جمعي و شكل دادن به انگيزه ها برخوردار مي كنند.

براي مثال در مصر باستان، فراعنه به عنوان مظهر خداي هروس يا اُزيريس، ضامن وجود و هست خارج در همه چز، به شمار مي رفتند؛ در مورد توتان كامن، اين فرعون را پسر آمون، كه منبع قدرت و زندگي ظاهري (external) شاه جوان به شمار مي رفت، مي دانستند. مراد آنكه، در اين مرحله روايتهاي اسطوره اي براي توجيه قدرت فرمانروايان كافي بود. اما همراه با تحولات تمدنهاي امپراتوري اولية دودمانهاي ماني چين، روم، يونان، و ... شاهد پيچيدگي دروني و گوناگوني و افتراق اجتماعي بيشتر، و ساختار سلطه پيچيده تر و از اين رو شاهد نياز بيشتري به مشروعيت بخشي هستيم. نيازي كه امروزه در سطح بالاتري از توجيه، با اخلاقيات مبتني بر جهان شناسي و اديان و فلسفه هاي متعالي تري برآورده مي شود كه بروشني خصلت عقلاني تري به خود مي گيرند و به عنوان دانش جزمي منتقل مي شوند و رواج مي يابند. ما هنوز در نخستين مرحله هاي آن چيزي هستيم كه هابرماس و  وبر آن را جوامع «سنت» مي‌نامند كه در آنها، البته اقتدار (Herrschaft) از طريق سنت مشروعيت مي يابد. 

اكنون تفاوت در آن است كه اين سنتها به نحو فزاينده اي عقلاني شده اند، يعني به لحاظ دروني، حول اصول وحدت بخش، سازمان يافته اند و به شكلي حرفه اي توسط كاهنان و مدرسان آموزش داده مي شوند.

اين سطوح برتر توجيه معمولاً براي پشتيباني از جامعه هايي كه ساختار پيشرفته تري دارند، اما هنوز جوامعي ماقبل جوامع نوين هستند و سنتي محسوب مي شوند، ضروري اند. اين جوامع داراي خصلت تعيين كننده ديگري هستند زيرا به وسيله يك تشكيلات دولتي كم و بيش متنوع و افتراقي سازماندهي شده اند. با توجه به تحول ساختارهاي هنجاري، يكي ديگر از پيامدهاي قهري مهم، اين است كه كنش از طريق نظام حقوقي كه به نحوي فزاينده عقلاني شده هماهنگ مي شود. ان دگرگوني مهمي است كه چون قانون ديگر ارادة قيصر نيست بلكه مجموعة عقلاني شدة اصولي است كه به ياري آن مي توان در مورد قيصر هم داوري كرد. به علاوه، همان طور كه هابرماس هم تأميد دارد، قانون بايد بنا به ماهيت خود مظهر دعاوي در باب روايي و اعتبار باشد، كه به نحو جدايي ناپذر با جهان بيني ها (با [بازنمايي ها يا] «نمودهاي جمعي» ـ collective representations ـ يا اگر دوست داريد «وجدان جمعي») گره خورده اند. هابرماس تأكيد مي كند كه مشروعيت (legitimacy) برخلاف آنچه در نظرية پوزيتيويستي حقوق آمده است، نمي تواند تا حد تطابق اختياري مشروعيت بخشدن به هر چيز يا همه چيز باشد. چون با دعاوي در باب حقيقت پيوند دروني دارد، دعاويي كه، هر چند به نحوي «نقيض واقع» (counter – factually) مي باشند. در ذات فرهنگ نهفته اند. باز هم با كثيري از اصطلاحات رو به رو هستيم كه او تا حدي آنها را به جا يكديگر به كار گرفته است، اما اميدوارم نكتة اساسي روشن باشد: سلطه با فرهنگ و نيز با فرايند عقلاني شدن فرهنگي پيوندي ناگسستني دارد، فرايندي كه از منطق تحولي خاص خود پيروي مي كند و در تكامل ساختارهاي هنجاري جلوه مي كند، ساختارهايي كه محدوده هاي آنچه را مي تواند يا نمي تواند مشروعيت يابد و بدين ترتيب مي تواند يا نمي تواند در دستيابي به انسجام اجتماهي به كار رود، تعيين مي‌كنند.

در چارچوب اين مرحله دوم جوامعي كه از پيش قوياً بر ساختارهاي عميقاً نهادينه شده قدرت / طبقه استوار هستند، دچار تحول بيشتري خواهند شد، ساختارهاي مزبور را يك حكومت توسعه يافته سازمان داده است و از طريق ساختارهاي هنجاري و اشكال فرهنگيي كه به شيوه اي عقلاني تر بيان و منتقل شده اند، مشروعيت مي يابند. با وجود اين، هنوز هم عقلاني شدن فرهنگ در چارچوب تمثيلها و بازنمايهاي مبتني بر هستي شناسي گرفتار است؛ يعني درون ما بعد الطبيعه اي گرفتار آمده است كه واقعيت نهايي را به خدا، هستي، يا طبيعت نسبت مي دهد و بدين ترتيب دامنة كنش عقلان و استقلال فردي را به شدت محدود مي سازد. هر چند دوره بندي هابرماس تا حدي ابهام دارد اما توضيح مي دهد كه در دوران نوين (تقريباً از اواخر رنسانس تا سدة هجدهم «اعتبار ... ‍[اين]... ادّلة غايي زير سئوال مي رود. قانون طبيعي كلاسك بازسازي مي شود؛ نظريه هاي جديد در باب قانون طبيعي كه به حكومت نون (cosmologies) ، اديان، يا هستي شناسي ها اعتبار دارند». اين نشانة يك تغيير اساسي و قاطع در سطح توجيه است چون اينك، در آستانة سومين مرحله، كه دورة نوين ما مي باشد.

ديگر ادّلة غايي مي تواند معقول افتد... (و بنابراين)... شرايط صوري توجيه، خود نيرويي مشروعيت بخش مي‌يابند ... سطح توجيه، بازتابينده (reflective) شده است. حالا ديگر خودِ رويه ها و پيش فرضهاي توجه شالوده هاي مشروعيت دهنده اي هستند كه اعتبار مشروعيت بر آنها بنا شده است. فكر حصول توافقي ميان همة طرفها (Parties) به عنوان اطراف آزاد و برابر، مشخص كنندة نوع مشروعيت عصر نوين كه مشروعيت مبتني بر رويه و روش است، مي باشد.

در اين صورت بندي، نگاهي گذرا بر كانون جامعه شناسي سياسي هابرماس مي اندازيم. بي ترديد مي بينيم كه تمامي نظريه به قصد ايجاد يك تمايز دقيق ميان شكل و محتواي كنش اجتماع طراحي شده است. تمايز ياد شده (و نيز تاريخ انسان شناختيي كه تمايز مزبور از طريق آن توجيه شده است) تكثر (multiplicity) و رقابت بي پايان بين سمت گيريها ارزشي را، كه تا اين اندازه خصيصة جامعه هاي نوين به شمار مي رود، مي پذيرد: با وجود اين، به همراه اين تمايز، نسبيت محتواهاي ارزشي پذيرفته مي شود بي آنكه در مورد دعوي غيراختياري (non – arbitrary) و عقلانيي كه به شكل توافق، استدلال و ارزيابي ظاهر مي شود مصالحه اي صورت گيرد.

هنوز بسيار زود است كه بگوييم هابرماس در برگردان فلسفه ايده آليستي و ديالكتيكي هگل در باب تاريخ به نظريه اي تحولي در باب تكامل اجتماعي – كه در خدمت انسان شناسي اجتماعي نوين باشد ـ موفق بوده است.

بديهي است همة نظريه بر معقول بودن مفهومهاي شديداً انتزاعي «اصل سازماني» و «سطح توجيهن متكي است. از آنجا كه انسان شناسي فلسفي از نخستين عوامل موثر بر تحول فكري خود هابرماس بوده است. نبايد تعجب كنم كه وي به مسائل انساني شناسي، از چشم انداز آلماني خويش و با هدف بعدي آموزش اين مفاهيم به عنوان تكيه گاههاي نظرية اجتماعي انتقادي گسترده تري دربارة جامعة سرمايه داري اخير، نگاه مي كند. بي شك اينها مفهومهايي بسيار انتزاعي اند، اما نه انتزاعي تر از اصول اساسي كه لوي ـ اشتراوس براي انساني شناسي ساختارگرا و پسا ساختارگرا به همراه آورد. انساني شناسي كه هابرماس اكنون قصد دارد، به منزلة رقيبي تمام عيار، بدان بپردازد.

شكوه و شكايت قوم نگاران انگليسي و امريكايي نيز كه با تهوري بي پروا هنوز به معقوليت تلاشهايشان در ثبت رفتار «بوميان» در محطهاي عجيب و غريب باور دارند. نبايد ما را تحت تاثير قرار دهد. به يقين در اين ادعاي هابرماس نكته قانع كننده اي وجود دارد كه ظرفيت جامعه هاي به لحاظ دروني پيچيده تر و برخوردار از گوناگوني و افتراق بيشتر براي برخورد با تغييرات داخلي و خارجي، بيشتر از جامعه هايي است كه در آنها هنوز «اصل سازماني» به همبستگي مكانيك پيوند خورده است. 

يك بررسي بسيار درخشان نشان مي دهد حداقل در بين روستاييان يك جامعة نيم قبيله اي، به نام زامورا، در حاشيه اقتصاد پولي فيليپين، شيوة استدلال انطابق پذيرتر و توانايي تميز دادن بين منافع فردي و جمعي بسيار بيشتر از حدي است كه نظرية هابرماس مجاز مي‌داند. اما اين قبيل بررسيها بسيار معدودند و همان طور كه ديگران (نيز) گفته اند، در واقع قبل از هر نوع ارزيابي (در اين مورد) ، تفسير تجربي به مراتب دقيقتري لازم است.

در اين طرح كلي اجماعي مي بينيم هابرماس چگونه نظرية تحول اجتماعي را بنا مي نهد كه فلسفة ديالكتيكي تاريخ را به يك نظرية تحولي تكامل اجتماع تبديل مي كند، نظريه اي كه پذيراي ارزيابي و كاربرد تجربي است به همين نحو، مي بينيم كه چگونه مراحل تاريخ اقتصادي ماركس (ماترياليسم تاريخ او). براساس يك طرح برنامه ريزي شده، با گسترش مرحله به مرحلة دانش جمعي ارتباط پيدا مي كنند كه اين ارتباط نز پذيراي ارزيابي تجربي در پرتو شواهد تاريخي و انساني شناختي است.

هابرماس با جسارتي مبهوت كننده، بعد سومي را به اين بخش از نظريه مي افزايد. وي اين كار را با تطبيق و لحاظ كردن «منطق» تحولي ديگري انجام مي دهد كه اين بار از روان شناسي شناختي (cognitive Psychology) پياژه. از نظريه هاي پويش شناسي رواني (psychodynamics) رشد خود (ego-development) . و نيز از نظرية روان شناختي رشد اخلاقي كولبرگ مي گيرد. هر چند در اينجا مجال بحث دربارة نقاط خاص همگرايي مقوله هاي مختلفِ ذيربط نيست، اما مفهوم اصلي نوآوري هابرماس آشكارا در خصوص گستردة شكل 2 به چشم مي خورد.

اريك اريكسن، كه به حق مشهورترين (چهره) در مكتب نوفرويدي «روان شناسي خود (ego-psychologists) امريكاست. طرح كلي يك نظريه تحولي رشد روان شناختي را در هشت مرحله از نوزادي تا سالخوردگي ترسيم مي كند. در هر مرحله، رشد بيشتر فرد به حل موفقيت آميز كشمكشهايي بستگي دارد كه ميان تضادهاي مشخص كنندة هر مرحله پديد مي آيد (در نظرية اريكسون مشهورترين تضاد، در نوجواني، ميان «هوت» و «سردرگمي هوت/ identity confusion» است). به همين نحو هم در روان شناسي شناختي پياژه سه مرحلة رشد شناختي از تفكر «پيش عملياتي» (pre-operational)  ، تا «تفكر عملياتي صورت (= انتزاعي)= فرض شده است. از ديد هابرماس جالبتر از همه شش مرحلة كولبرگ در رشد، آگاهي اخلاقي است. اولين مرحله از «جهت گيري تنبيه/ فرمانبرداري» آغاز مي شود كه به لحاظ اجتماعي، با «ايدة زندگي شايسته و درست» همبسته است. ايده اي كه در اين سطح به طور اجمال تنها با بيشينيه كردن لذت از طريق فرمانبرداري صرف متناسب، و بر ضمانت اجتماعي تنبيه متكي است. چهار مرحلة مياني، از روند رشدي پيروي مي كند كه از چهار مرحله رشد اخلاقي مي گذرد. يعني روندي كه از «لذتگرايي ابزاري» و «شايستگي به لحاظ جهت گيري» (the good by orientation) و «جهت گيري (مبتني بر) نظم و قانون» به «قانونگراي اجتماعي ـ قراردادي» مي رسد.

مهارت فوق العاده هابرماس در آن است كه هر مرحله از اين رشد روان شناختي فردي را در سطح خود در نردبان (مراحل)، با دعاوي مطرح در باب اعتبار، كه با سطوح توجيه به نحو متوالي صعودي در نظرية تحول اجتماعي او همتا و همانند هستند. ارتباط مي دهد. البته زنجيرة رشد غايت شناختي (teleological) است و در راستاي گرايشي فراسوي واقعيت اجتماعي ملموس اينجا و اكنون، به توان بالقوه اي برتر در يك مرحله بعدي اشاره دارد. مرحله اي كه در آن، خرد، به لحاظ اجتماعي در اصولي الزام آور، (binding) ريشه گرفته و در «تفسيرهاي جهانشمول (از) ناز universalized need interpretations »، و در «دوسويگي كامل (كنش)» (complete reciprocity)، و در ايدة «زندگي شايسته و درست» (و مبتني بر) آزادي اخلاقي و سياسي نفوذ كرده است. البته اين آينده بالقوه عقلاني. (همچون) محكي غيرقراردادي (non-arbirtary) ، يا معياري «نقيض واقع» (counter – factual) است كه هابرماس در جامعه شناسي سياسي و نظرية زبان شناسي خويش، در ارزيابي غرعقلاني بودن زمانة ما به كار مي گيرد. خلاصه اينكه هابرماس مدعي است موفق شده است «نقطة پايانِ، از نظر اخلاقي، بهينة رشد اخلاقي» را تعريف كند. و نظرية تحول جامعه را با فرايند رشد رواني، كه آن هم پذيراي ارزيابي تجربي است، پيوند زند. هابرماس دست كم در اصل، رشد رواني را در جامعه، يعني در مكان مناسب آن قرار مي دهد. اين نظريه به روند (رشد) خرد در فرايند بلوغ رواني «جنبة عملكردي مي دهد» (operationalizes) و حتي چشم انداز امكانات فوق العاده اندازه گيري را به همة روان شناسان دانشگاهي نشان مي دهد!

 

 

   

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و نهم دی 1388ساعت 19:11  توسط | 

بسمه تعالی

 

سمینار جامعه شناسی

 

موضوع: بررسی نقش مطبوعات در بستر سازی کودتای 28مرداد

 

استاد مربوطه: جناب آقای دکتر نجاتی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مطبوعات عامل انتقال جوامع بشری، یا حداقل از مهمتریم عوامل انتقال از فرهنگ شفاهی به فرهنگ کتبی هستند به خصوص تاثیرشان در عامه مردم غیر قابل انکار است.

در کشورهایی مثل کشورهای آسیایی و خاورمیانه، در سده های گذشته، مشکل بی‌سوادی مشکل عمده ای بود آرام آرام که این کشورها وارد محیط کتبی و سواد می‌شدند، مطبوعات طبعا تاثیر بیشتری می گذاشت به خصوص که این ایام رسانه ای مثل تلویزیون اصلا وجود نداشت، رادیو هم به تازگی شروع شده بود و صدای آن هم در همه نقاط کشور به راحتی شنیده نمی شد به اضافه نسبت به رادیو که یک رسانه دولتی، رسمی و حکومتی بود حساسیت شدیدی وجود داشت بنابراین نقش مطبوعات که به حق در دوره مشروطه رکن چهارم نام گرفتند بسیار اساسی بود.

مروري بر نقش مطبوعات در بسترسازي كودتاي 28 مرداد

پس از شهریور 1320 و فضای غیر قابل کنترل سیاسی و رها شدگی پس از یکدوره دیکتاتوری 20 ساله، تعداد نشریات و احزاب سیاسی با سرعت فوق العاده ای رو به افزایش گذاشت تنها ظرف سه ماه پس از شهریور بیست قریب سیصد مجوز انتشار روزنامه و مجله صادر گردید و در مدت زمان کوتاهی تعداد مطبوعات ایران به رغم محدودیت امکانان چاپ و نشر و درصد گسترده بیسوادی در کشور به بیش از هزار عنوان رسید.

طبق کتاب (فهرست روزنامه های فارسی از سال 1320 تا 1332 شمسی ) تعداد روزنامه ها و مجلات ایران در این دوره به رقم 1413 عنوان نشریه رسید.

پیدایش تعداد فراوانی از احزاب و گروههای سیاسی با گرایشهای مختلف نیز در افزایش مطبوعات تاثیر مستقیم داشت زیرا این احزاب خود بطور رسمی و به عنوان ارگان یا به صورت غیر رسمی دست به انتشار روزنامه و مجله می زدند و عملا بخش قابل توجهی از فضای مطبوعات کشور در تسخیر رقابتها و روابط حزبی گروههای سیاسی قرار می گرفت.

مطبوعات پس از شهریور 20 در شکل دیگری و تغییرات فضای سیاسی در مقاطع مختلف نقش ویژه یافتند و حتی در روی کار آمدن، تقویت یا برکناری دولتها جایگاه برجسته ای داشتند.

از سال 1328 به بعد و تحولات سیاسی پیچیده و سرنوشت سازی که به نهضت ملی شدن نفت منجر گردید، سرنوشت هر یک از نخست وزیران و دولتهای آنان و میزان توفیق مجلس و تحولات آن، به مواضع و فضاسازی مطبوعات بیشتر و گسترده تر گره خورد.

در جریان انتخابات مجلس شانزدهم و تشکیل جبهه ملی، مطبوعات نقش و تاثیر فوق العاده حساس و مهمی پیدا نمودند.

دکتر مصدق طی نطقی در مجلس شورای ملی (23 خرداد 1329 مجلس شانزدهم ) پیدایش جبهه ملی را بر اساس تجمع عده ای از مدیران (جراید) برای جلوگیری از دخالت دولت در انتخابات معرفی می کند.

در بین موسسان و گردانندگان جبهه ملی مدیران مطبوعات در اکثریت بودند : جلالی نائینی مدیر روزنامه جبهه – عمیدی نوری مدیر روزنامه (داد ) – دکتر حسین فاطمی مدیر روزنامه (باختر امروز) – احمد ملکی مدیر روزنامه ستاره – دکتر مظفر بقایی گرداننده روزنامه شاهد – حسن صدر مدیر روزنامه قیام ایران.

در مورد نقش مطبوعات در فضای سیاسی اوج گیری جنبش ملی شدن نفت، نمایندگان جبهه ملی پس از شکست دولت و استرداد لایحه الحاقی نفت موسوم به قرارداد (گس) گلشائیان، طی نامه ای خطاب به (مخبرین جرائد ملی) می نویسد :

(آقایان محترم مخبرین جراید ملی، هر خدمتی جبهه ملی انجام دهد مرهون افکار عمومی است و افکار عمومی ساخته و پرداخته جرائد است.

بنابراین جبهه ملی باید صمیمانه از کمک و مساعدت جرائد ملی که افکار مردم را روشن نموده و محیط مناسبی برای رد لایحه الحاقیه به قرارداد باطل نفت فراهم کرده اند تشکر نماید.

دوام خدمت جراید ملی را به خدمت به مملکت از خداوند خواهانیم.

دکتر محمد مصدق – دکتر شایگان – اللهیار صالح – حائری زاده – دکتر بقائی کرمانی – حسین ملکی – محمود نریمان و عبدالقدیر آزاد.

در جریان تصویب لایحه ملی شدن صنعت نفت در مجلس شورای ملی و سنا (اسفند 1329 ) و روی کار آمدن دولت جبهه ملی به نخست وزیری دکتر محمد مصدق (اردیبهشت 1330 ) مطبوعات سهم بسزایی در تهییج و بسیج افکار عمومی و اعمال فشار بر رجال سیاسی و حکومت داشتند.

به رغم درصد پایین سواد در بین مردم، مطبوعات به واسطه تاثیر گذاری بر نخبگان و اقشار با سواد، بر عامه مردم نیز تاثیر می گذاشتند و در کنار رادیو و رسانه های سنتی افکار عمومی را شکل می دادند.

همچنین مطبوعات خود به مثابه یک موضوع سیاسی در بسیاری مواقع به محور و عامل درگیری ها، رقابتها، تغییرات و تحولات سیاسی تبدیل می شدند تا آنجا که همواره توقیف مطبوعات و مدیران آنها و مطالب جنجالی منتشره آنها و قانون مطبوعات و نحوه تعامل دولتها با مطبوعات در فضای سیاسی قبل و بعد از ملی شدن نفت، عرصه سیاسی درون مجلس و دولت را به خود اختصاص می داد و در سمت و سو و کیفیت بسیاری از تحولات سیاسی نقش اصلی ایفا می کردند و فراتر از جایگاه رسانه، خود به یک نهاد و بازیگر صحنه سیاست تبدیل می شدند.

از همان ابتدا جهت گیری های متفاوت و متعارض مطبوعات در تحرک بخشیدن و التهاب و تشنج فضای سیاسی نقش منحصر به فردی پدید آوردند.

مطبوعات وابسته به شرکت نفت انگلیس و مخالفان جبهه ملی از یکسو با تبلیغات و انتشار اخبار و شایعات تلاش می کردند مانع افزایش اعتبار و جایگاه اجتماعی آنان شوند و از سوی دیگر نشریات وابسته به حزب توده نیز که به دلیل تمایلات وابستگی و انحصار طلبی در عرصه سیاسی، شکل گیری جبهه ملی و جریان سیاسی متفاوت را مغایر با ایدئولوژی و منافع سیاسی خود می دانستند، حملات خود را به رقبای جدید آغاز کردند.

روزنامه به سوی آینده (حزب توده ) در تاریخ 7 آذر 1329 جبهه ملی و پیشوای آن را به فریبکاری و اغفال مردم متهم ساخت و متقابلا گروههای عضو و هوادار جبهه ملی مواضع شدیدی علیه حزب توده و گرایشهای چپ در مطبوعات خود انتشار می دادند و از ابتدا صحنه درگیری و تقابل فرساینده مطبوعات بین سه جناح طرفداران جبهه ملی و چپگرایان و عوامل دربار و انگلستان شکل گرفت.

پس از روی کار آمدن دولت جبهه ملی در اثر سیاست آزادی مطلق و بدون حد و مرزی که توسط دکتر مصدق نسبت به مطبوعات اتخاذ گردید به دلیل عدم بلوغ سیاسی و آثار دسیسه فتنه گران و عمال بیگانه، بسیاری از مطبوعات از فضای آزادی سوء استفاده کرده و با لجام گسیختگی و خشونت در رقابتهای مطبوعاتی فضای سیاسی و اجتماعی کشور را به شدت حساس و ملتهب و در بسیاری موارد متشنج می ساختند.

به رغم آنکه فشار افکار عمومی موجب گردید که در ماجرای تصویب اصل ملی شدن صنعت نفت و روی کار آمدن دولت جبهه ملی برای اجرای این قانون تقریبا همه مطبوعات موضع گیری مثبت، جانبدارانه و یا حداقل بدون تحریک و تهاجم اتخاذ نمایند و در پدید آمدن انسجام و اتحاد ملی ملی نقش مستقیم و موثری ایفا کنند اما به تدریج از همان هفته های آغاز کار دولت جدید، آثار منفی و متقابل رقابتها، اختلافات و درگیری های مطبوعاتی و حزبی هم در سطح نهاد های سیاست و هم در سطح جامعه و بین عموم مردم رو به افزایش و گسترش گذارد.

ترکیب کابینه اول دکتر مصدق در مطبوعات حزب توده، وابسته به دربار و بعضی از مستقلین با شدت و ضعفهایی موضوع مباحث اخلاقی گردید که با تشدید این اختلافات در درون جبهه ملی و متحدان مذهبی آن، مطبوعات نیز علاوه بر بازتاب آنها خود به صحنه گردان قضیه تبدیل شده و به آنها دامن می زدند.

دو روزنامه اصلی طرفدار جبهه ملی و دولت دکتر مصدق، روزنامه صبح (شاهد) به مدیریت علی زهری و گردانندگی دکتر مظفر بقایی، و روزنامه عصر (باختر امروز ) به مدیریت دکتر حسین فاطمی، از معروفیت و تیراژ و محبوبیت و اعتبار گسترده ای برخوردار بودند و به نوعی سرمشق، الگو و راهنمای سایر مطبوعات طرفدار دولت محسوب می گردیدند.

ادبیات نگارش خبر و تحلیل های سیاسی این دو نشریه که عمدتا کارکرد حزبی داشتند، هم بنا به ماهیت سیاسی گردانندگان آنها و هم متاثر از فضای روز، مشابه نشریات چپگرای وابسته به حزب توده و یا طرفداران دربار و عمال بیگانگان، سرشار از روحیه تهاجمی، شدت لحن و خشونت کلامی و تبلیغاتی بود.

تقریبا تمامی مطبوعات، شایعات و اخبار نادرست در مورد جبهه مخالف خود، کاریکاتورهای زننده، موضع گیری های تحریک آمیز و ناسزاگویی به یکدیگر را درج می کردند.

تهدید های صریح و تلویحی نسبت به یکدیگر و حتی مهدورالدم اعلام کردن رقبا و مخالفین و خط و نشان کشیدن برای حذف فیزیکی رهبران در بسیاری از مقالات و تفاسیر این مطبوعات، مستقل از نوع مواضعشان، به چشم می خورد.

دو روزنامه قدیمی عصر، اطلاعات و کیهان در رقابت حرفه ای و گاه سیاسی با باختر امروز، طیفی از مواضع مثبت، جانبدارانه، دو رو و فرصت طلبانه تا مخالفت با دولت دکتر مصدق را اتخاذ می کردند و متناسب با مواضع دربار و شاه، ولی در مجموع محتاطانه و زیرکانه رفتار می کردند تا ماههای آخر نزدیک کودتا و نیز چرخش کامل در سه روز آخر مانده به کودتا، به تلون و تغییر رفتار سیاسی و مطبوعاتی مبتلا بودند.

اخبار مجلس در صدر توجهات مطبوعات قرار داشت و فضای مطبوعاتی متاثر از مسایل و درگیری ها و اختلافات داخل مجلس و اظهارات نمایندگان و در موارد زیادی تاثیر گذار بر شدت و دامنه آنها بوده است.

مثلا باختر امروز که به دلیل جایگاه مدیر آن در جبهه ملی و دولت از لحاظ خبری موقعیت ویژه یافته بود بخش زیادی از ستونهای صفحات خود را به رویداد های مجلس اختصاص می داد و علاوه بر اخبار جلسات علنی و کمیسیون های مجلسین (شورا و سنا) تفسیرهای پارلمانی و اخبار حواشی نمایندگان را نیز به چاپ می رساند که معمولا پر سر و صدا و گاهی جنجال آفرین بود.

مقالات و سر مقاله های این روزنامه و اغلب روزنامه های موافق و مخالف دولت معمولا شدید اللحن و تند و پر حرارت نگاشته می شدند.

علاوه بر تولید داخلی، ترجمه برخی مقالات و اخبار خارجی خبرگزاری ها و مطبوعات غربی یا شرقی، مانند تایمز لندن، رادیو بی بی سی، رویتر، آسوشیتدپرس، تایم امریکا با توجه به مواضع دولتهای انگلیس و امریکا و نوع مواجهه مطبوعات داخلی با آنها از حیث موافقت یا مخالفت، در سمت و سو و کیفیت مطالب آنها تاثیر و بازتاب خاصی می یافت، چنانکه مقالات مطبوعات شوروی مانند پراودا، ایزوسیتا و خبر گذاری تاس با گرایش جانبدارانه در مطبوعات چپگرا انعکاس می یافت و متقابلا دستاویز ادعا ها و حملاتی در مطبوعات طرفدار دولت و وابسته به دربار که در مقطع قبل از 30 تیر مشترکا مواضع ضد کمونیستی داشتند، قرار می گرفتند.

پس از حاکمیت دولت جبهه ملی، روزنامه مردم ارگان حزب توده و سایر مطبوعات همسو، دولت مصدق را به گرایشات امریکایی متهم ساختند و در جریان خلع ید و اجرای قانون ملی شدن نفت، این دولت را خیانتکاری که در صدد سازش با انگلستان است نامیدند.

روزنامه مردم در تاریخ 19 مرداد 1330 تاکید کرد که (دولت مصدق می خواهد مسئله نفت را به سود امپریالیسم پایان دهد... و به ملت ما خیانت می ورزد... )

پیش از این اخبار نادرست و شایعات تحریک آمیز عمال شرکت نفت انگلیس در مطبوعات وابسته به دربار و عمال انگلیس مشابه نشریات چپگرا انتشار می یافت.

انتشار اخبار و اطلاعات مربوط به کشف اسناد خانه سدان که برخی رجال سیاسی و مطبوعات را وابسته به شرکت نفت انگلیس معرفی می کرد، در اغلب مطبوعات به ویژه روزنامه شاهد، باختر امروز و حتی مطبوعات وابسته به حزب توده با بهره برداری های سیاسی متفاوتی بازتابهای گسترده ای یافت این اسناد که مربوط به اداره اطلاعات و انتشارات شرکت نفت انگلیس بود و عده زیادی از فعالان سیاسی و مطبوعات را در مظان اتهام همکاری با انگلستان قرار داده بود موجی از درگیری های سیاسی و مطبوعاتی را ایجاد نمود و فضای کشور به شدت متشنج و ملتهب گردید.

برخی روزنامه های مخالف دولت مانند (طلوع)، (صدای وطن) و روزنامه نگاران و فعالان سیاسی مشکوکی مانند علی جواهر کلام و بهرام شاهرخ در کنار برخی از مقامات دولت مانند بختیار طبق این اسناد وابسته به انگلستان معرفی می شدند طی نامه نخست وزیر به مجلس که ضمن آن گزارش دادیار دادسرای تهران در مورد این اسناد نقل شده تاکید می شود : ( اسناد ارتباط روزنامه نویسها و نویسندگان و بعضی از رجال در این اداره ملاحظه می شود.)

از آن پس (گونی سدان ) برچسب و حربه ای بود که تا مدتها در مطبوعات علیه مخالفان و رقبا مورد استناد قرار می گرفت تا آنجا که مدتها حتی در صحن مجلس شورا برخی فعالان سیاسی و خبرنگاران با مشاهده اشخاص مورد نظر با صدای بلند می گفتند : (گونی سدان).

واکنش مطبوعات مخالف دولت به ویژه مطبوعات وابسته به حزب توده مانند مردم، بسوی آینده، نیسان، حجار در قبال سفر نماینده رییس جمهمور امریکا (اورل هریمن ) برای مذاکره و میانجی گری در مسئله نفت و آشوب و کشتار 23 تیر 1330 ناشی از درگیری تظاهرکنندگان توده ای و گروه های مخالف ناسیونالیست با یکدیگر و مداخله مامورین انتظامی، جنجال های مطبوعاتی و سیاسی وسیعی در پی داشت.

مطبوعات وابسته به حزب توده در برابر حملات و اتهامات مطبوعات وابسته به حزب زحتمکشان و حزب ایران که مدافعان دولت مصدق بودند، در کنار مطبوعات وابسته به دربار و عمال بیگانگان، توامان برای تضعیف دولت اخبار اغراق آمیز و تحریک کننده از ماجرای 23 تیر منتشر می ساختند در حالی که گزارش شهربانی دو مقتول و سایر گزارشها حداکثر 20 کشته و 41 مجروح را در این ماجرا بر می شمردند، مطبوعات مذکور چپ و راست از به قتل رسیدن ده ها نفر بدست ماموران دولت مصدق سخن می گفتند.

ورود نماینده انگلیس (استوکس) و مذاکرات همزمان دولت ایران با هریمن و استوکس و جنجال های مطبوعاتی و سیاسی آن در خلال تیر تا شهریور 1330 و در نهایت شکست مذاکرات مزبور، در مطبوعات توده ای و درباری تا به زیر سوال بردن اصل ملی شدن نفت در شرایط ناکامی مذاکرات، کشیده شد و افکار عمومی به سوی یاس و نا امیدی سوق داده می گشت در برابر این مطبوعات، به استناد به یکی از سخنان دکتر مصدق، مطبوعات هوادار دولت به ویژه باختر امروز و شاهد، به اقلیت مخالف مجلس لقب (یتیمچه های استوکس) دادند و همواره در مناسبتهای گوناگون این برچسب را بکار می برند.

در این شرایط، انعکاس تشدید یافته مشاجرات و درگیری های داخل مجلس که در اغلب مواقع خود حاوی هتاکی و اهانت بود به شکل تحریک کننده و عصبی با قلم بی پروا و توهین آمیز بسیاری از خبرنگاران و نویسندگان مطبوعات (اعم از طیف موافق و مخالف دولت )، آثار منفی گسترده ای بر افکار عمومی بر جای می گذاشت.

آیت االله کاشانی و نیروهای مذهبی متحد وی نیز در مطبوعات وابسته به حزب توده و وابسته به دربار همانند مصدق و دولت وی آماج حملات و هتاکی های گوناگون و تشنج آفرین بودند بسوی آینده در 16 بهمن 1330 ضمن حمله به کاشانی وی را فریب خورده ای معرفی کرد که جبهه ملی سر وی کلاه گذاشته است.

نشریه طنز چلنگر با اشعار و کاریکاتورهای زننده دکتر مصدق و آیت الله کاشانی و موافقان دولت را مورد حمله قرار می داد.

روزنامه (داد) وابسته به عمال انگلستان و دربار در 17 دی 1330 نوشت : (آخر این کاشانی چه می خواهد و با جان و مال ما می خواهد چه کند ؟ ) همچنین در همین نشریه یکی از تیترهای اصلی صفحه اول این بود : ( آیا این چاقوکشیها و تحریک کسبه به غارت و قتل و جرح در محضر کاشانی به وجود می اید ؟ )

در همین شماره (مصداق السلطنه بدبخت ) که باید برای همیشه (نفرین عمومی را بدرقه خود سازد ) در مورد نخست وزیر درج گشته بود.

سایر روزنامه های درباری و راستگرا مانند آتش – داد – آرام – اعتدال ایران – نوای ملت – گلهای سرخ – مرزبان و داریا نیز از زمستان 1330 بر شدت و صراحت حملات خود به دولت مصدق و هواداران ناسیونالیست و مذهبی آن افزودند.

در ماجرای مذاکره دولت مصدق با نمایندگان انگلیس و امریکا، روزنامه بسوی آینده (حزب توده) دولت را به پیروی محض از امپریالیزم امریکا و در راه خیانت و سازش با شرکت نفت جنوب متهم ساخت.

یکی از مطبوعات درباری و راستگرا به نام ( جانسپاران میهن ) در صفحه اول خود با عناوینی مانند ( حکومت پاپوش دوز دکتر مصدق )، 0 خاک بر سر معون نخست وزیر ) ( مدرک خیانت دکتر بقایی ) ( سوء استفاده مالی دکتر فاطمی ) حملات تندی به دولت می کند و شایعات و اخبار تحریک آمیز و نادرست را درج می نماید.

نشریه دیگری به نام (نقاب سیاه ) که مالک آن یکی از کاباره دارهای معروف خیابان لاله زار به نام (ارباب ) بود، در نخستین شماره خود با حروف درشت این تیترها را به چاپ رساند : ( بی پدر و مادر ها مملکت را به خاک و خون کشیدند – جوش نزنید همه تان نوکر انگلیس هستید – بی شرفهایی که مشروطیت و مادر وطن را به روز سیاه نشاندند.

این ادبیات هتاکانه، مبتذل، تشنج آفرین و آکنده از دروغ و تهمت و افترا که نشانه حاکمیت لمپنیزم و اوباشگری بر بسیاری از مطبوعات بود، دامنه خود را به اکثر قریب به اتفاق مطبوعات مهم و مطرح آن زمان کشانده بود.

دکتر مصدق در جلسه 17 شهریور 1330 مجلس شورای ملی طی نطقی گرایشهای سیاسی موجود در کشور را اینگونه دسته بندی می کند : ( در این مملکت سه عقیده وجود دارد اول عقیده هواخواهان سیاست انگلیس... عقیده دوم مربوط به اشخاصی که تمایل به مرام چپ دارند... و عقیده سوم وطن پرستان ایران است.)

این دسته بندی تا مقطع 30 تیر 1331 در مورد کلیه مطبوعات تقریبا مصداق کامل داشت.

با در نظر گرفتن گرایش هر نشریه و روزنامه ای، مطبوعات جهت اخبار و تفاسیر خود را تعیین می کردند مثلا در انعکاس و بزرگنمایی اختلافاتی که در اجرای خلع ید بین مسئولان دولتی رخ داد و موجب طرح مطالب تند و تحریک آمیز و تشدید اختلافات در سطح جامعه می گشت در نهایت به رغم انجام خلع ید و استقرار مسئولان ایرانی، از آنجا که با خروج کارکنان انگلیسی در مرداد ماه 1330 عملا پالایشگاه آبادان از کار افتاد و عواید نفت قطع گردید و موجب بحران مالی دولت شد، مطبوعات متناسب با اوج گیری مشکلات بر مطالب یاس آمیز و دشمن خواهانه خویش خواسته یا ناخواسته، آگاهانه یا نا آگاهانه، افزودند، در پی این مشکلات، مطبوعات درباری به تبعیت از رجال وابسته به انگلیس مانند جمال امامی رهبر اقلیت مخالف مجلس با مقالات و مطالب خود خطر کمونیزم و افزایش قدرت کمونیستها را طرح کردند و مدعی شدند که با عملکرد دولت و افزایش بحرانها و کمبود ها، کشور به سمت انقلاب کمونیستی پیش می رود.

در حالیکه مطبوعات چپگرا و وابسته به حزب توده، مدعی بودند که مصدق عامل امپریالیسم و جبهه ملی سر سپرده امریکاست و متقابلا مطبوعات طرفدار دولت با حملات شدید و ایراد اتهامات مشابه کلیه مخالفان دولت را عمال انگلستان می نامیدند.

در ماجرای غائله 14 آذر 1330 و تظاهرات گروههای وابسته به حزب توده که منجر به درگیری پلیس و تظاهر کنندگان شد و طی آن یک سرهنگ شهربانی به قتل رسید گروههای طرفدار دولت مانند حزب زحمتکشان، سومکا، و پان ایرانیست با چماق و چوب به توده ای ها حمله ور شده و به دفاتر مطبوعات و مراکز مخالفان هجوم بردند.

در این حملات دفاتر روزنامه های منتسب به حزب توده و روزنامه های درباری مانند آتش، طلوع و فرمان و مراکزی مانند خانه صلح و تئاتر سعدی که به وابسته به توده ای ها بودند مورد هجوم و غارت قرار گرفتند.

بنا به اخبار مندرج در مطبوعات همان زمان، شعبان بی مخ سرپرستی گروهی از حمله کنندگان به توده ای ها و دفاتر مطبوعات مخالف دولت را بر عهده داشت متعاقبا مدیران برخی از روزنامه های غارت شده در مجلس متحصن شدندو جنگ سیاسی و مطبوعاتی جدیدی شکل گرفت.

روزنامه های چپ مانند آخرین نبرد (بجای بسوی آینده )، شهباز، چلنگر، فرمان تاریخ ( به جای نوید آزادی ) و آدینه از یک سو، روزنامه های راست متمایل به دربار مانند آتش، طلوع، وظیفه، پیک ایران و داد به بهانه حوادث مزیور حملات شدید و گسترده ای به دولت مصدق صورت دادند.

روزنامه صبح (شاهد) (طرفدار دولت ) نیز مخالفان را (موتلفین توده ای نفتی ) نامید و مدیران مطبوعات مزبور را (جیره خوار سفارت ) لقب داد.

روزنامه شورش (به مدیریت کریم پور شیرازی و موافق دولت ) با لحن مشابه مخالفان، مدیران آنها را (اراذل و اوباش ) برشمرد و حتی فحش های مستهجن خطاب به آنها و مخالفان دولت درج نمود تا آنجا که در جلسه 19 آذر 1330، کریم پور شیرازی مورد ضرب و شتم طرفداران و نمایندگان اقلیت مخالف دولت قرار گرفت و مجروح و روانه بیمارستان شد.

اوج گیری هتاکی و حملات زشت و رفتارهای مبتذل نمایندگان مجلس به ویژه مخالفان دولت در شرایطی بود که طی مدتی پخش مستقیم مذاکرات مجلس از رادیو آغاز گشته بود و از تریبون مجلس هتاکی ها و حملات توامان به دکتر مصدق و آیت الله کاشانی توسط برخی نمایندگان مخالف دولت انجام می پذیرفت و مستقیما به گوش مردم می رسید.

در آستانه انتخابات مجلس هفدهم (آذر و دی 1330 ) حملات سیاسی و مطبوعاتی تند و تحریک آمیز به اوج و گسترش خود رسید در شرایطی که مشکلات فراوان مالی دولت و مذاکره با نمایندگان بانک بین المللی توسعه درباره نفت و وقوع ترور دکتر فاطمی که در ان زمان به نمایندگی تهران انتخاب گردید، امواج بزرگی از زدوخوردهای مطبوعاتی را موجب گشته بود.

نتایج انتخابات مجلس هفدهم و توقف ادامه انتخابات در نیمی از حوزه ها و مخالفت اغلب گروههای سیاسی و حتی نخست وزیر با نحوه برگزاری انتخابات، اختلافات را تا حد انفجار آمیزی در مطبوعات بازتاب داده و تشدید ساخت.

روزنامه (بسوی آینده ) (توده ای) ( مصدق و دارو دسته اش ) را (چاکر آستان استعمارطلبان آمریکایی ) توصیف نمود.

روزنامه پان ایرانیسم (طرفدار دولت مصداق ) توده ای ها را ( بیگانه پرست، دشمن وطن و چاکر با وفای استالین و نوکر خوار انگلستان ) نامید.

روزنامه های درباری مانند طلوع نیز با کلمات زشت و مستهجن به مصدق حمله می کردند.

روزنامه (آتش) ( متعلق به مهدی میر اشرافی نماینده مخالف دوره 16 و 17 مجلس) مصدق را به قیام علیه مشروطیت متهم ساخت.

دکتر مصدق در جلسه معارفه غیر رسمی با تعدادی از نمایندگان منتخب مجلس 17 (در تاریخ 23 فروردین 1331 ) ضمن اشاره به مخالفین خود در مورد ماجرای نفت گفت :

( ما می دانستیم که بین ارباب جراید و نمایندگان مجلس کسانی هستند که در خدمت و حمایت بیگانگان آنقدر تعصب دارند که از هیچ گونه ناسزا، افترا و تهمت نسبت به هموطنان خود، خودداری ندارند.

با گشایش مجلس هفدهم و امتناع دکتر مصدق از حضور در مراسم افتتاح بر خلاف سنت معمول در فضای سیاسی و مطبوعاتی سنگین علیه صحت انتخابات از اردیبهشت 1331 کشمکش های داخلی بر سر تصویب اعتبارنامه ها، مطبوعات به آوردگاه زد و خوردها و درگیری ها سیاسی تبدیل شدند و با تشدید مضاعف عصبیت و تنش های داخل مجلس را به افکار عمومی منتقل می ساختند.

این در شرایطی بود که از ابتدای سال 1331 (هشتم فروردین ) مجددا درگیری های خیابانی بین چپها و موافقین دولت آغاز شده و از سوی دولت حکومت نظامی یکماهه در تهران برقرار گشته بود.

در ادامه تشنجات سیاسی و درگیری دولت با مجلس سنا، احضار لیدر گروه اقلیت مجلس 16 ( جمال امامی ) به دادگستری به علت صدور چک بی محل، خوراک جنجال های مطبوعاتی فراهم می شد و همزمان دولت ایران درگیر شکایت دولت انگلیس به دیوان لاهه در مورد ملی کردن نفت نیز بود.

در پی نامه رسمی دکتر مصدق به مجلس هفدهم مبنی بر مخدوش بودن انتخابات و درخواست رد اعتبارنامه برخی از نمایندگان و انعکاس این موضوع عجیب و بی سابقه در مطبوعات موج دیگری از مباحث و مجادلات سیاسی و مطبوعاتی ایجاد گشت و توده ای ها نیز خواستار ابطال انتخابات گردیدند.

پس از درگیری های فراوان در مجلس بر سر تصویب اعتبارنامه های نماینگان و رسمیت یافتن مجلس هفدهم، 53 نفر از 66 نفر نماینده حاضر رای تمایل به تداوم نخست وزیری دکتر مصدق دادند شاه نیز به دنبال خودداری مجلس سنا از اعلام نظر به آنان تکلیف نمود تا نظر خود را در باره دولت مصدق اعلام کند و بالاخره 19 تیر 1331 فرمان مجدد نخست وزیری مصدق توسط شاه صادر شد.

از سوی دیگر طرح بحث تصمیم دکتر مصدق به درخواست اختیارات قانونگذاری شش ماهه از مجلس موجب عکس العمل های مختلف و شدید مطبوعات مخالف گردید و جنجال وسیعی که منجر به تظاهرات خیابانی موافقان و مخالفان در تهران و شهرستانها گردیده بود به راه افتاد و فضای کشور به شدت ملتهب شده بود.

در همین اثنا، دکتر مصدق پس از عدم موافقت شاه با درخواست وی مبتی بر تصدی مسئولیت وزارت جنگ توسط خودش، ناگهان بدون اطلاع و هماهنگی یارایزنی با یاران و همکاران خود، استعفای خویش را در 25 تیرماه 1331 اعلام نمود بعد ها دکتر مصدق در (خاطرات و تاملات ) این عمل را یک (خطای بزرگ ) توصیف کرد.

پس از استعفای دکتر مصدق مطبوعات هوادار جبهه ملی نقش اساسی را در بسیج و به صحنه آوردن مردم با انعکاس نظرات رجال و گروهها و نمایندگان مجلس و به ویژه مصاحبه ها و اعلامیه پرشور آیت الله کاشانی علیه قوام السلطنه و در حمایت از دکتر مصدق ایفا نمودند و با وجود آنکه 40 نفر از نمایندگان مجلس 17 به نخست وزیری قوام رای تمایل داده بودند 31 تن از نمایندگان با صدور اعلامیه ای به حمایت از دکتر مصدق برخاستند.

نشریات وابسته به حزب توده در این وقایع آرام آرام تغییر محسوسی در مواضع خویش داده و به مخالفان قوام و موافقان دکتر مصدق تغییر جهت دادند و طرفداران حزب توده در کنار سایر احزاب ومردم در ماجرای 30 تیر به خیابانها ریخته و از دکتر مصدق حمایت نمودند.

روزنامه کیهان مورخ 30 تیر 1331 می نویسد :

( در خیابان اکباتان، مقاومت مردم شدت بیشتری داشت در این خیابان که حزب زحمتکشان ملت ایران در آن واقع است و روزی فروش روزنامه های دست چپی در آن کار مشکلی بود آن مرکز فعالیت عناصر افراطی دست چپی نیز شده بود.

روزنامه شاهد ارگان حزب زحمتکشان، پرچمدار، ارگان پان ایرانیستها، روزنامه های جوانان دمکرات و به سوی آینده ارگان چپی های افراطی، با هم به فروش می رفت این سه چهار دسته که تا چند روز قبل غالبا با یکدیگر در زد و خورد بودند، امروز دوستانه و در کنار هم تظاهرات می کردند.

در ماجرای قیام 30 تیر و کشتار مردم به دست نظامیان، روزنامه اطلاعات که مخالف شناخته شده دولت مصدق محسوب می شد مورد حمله قرار گرفت و در اولین شماره (پس از تعطیلی دو روزه ) در تاریخ اول مرداد 1331 تغییر موضع داد و بخش عمده مطالب خود را به انعکاس جانبدارانه حماسه مردم در سی تیر اختصاص داد.

روزنامه کیهان نیز تمام مطالبش در همان روز و روز بعد در مورد وقایع سی ام تیر بود اما به دلیل مواضع مخالف عبدالرحمن فرامرزی مدیر آن در مجلس 17 در اولین شماره بعد از سی تیر اعلام کرد وی به علت بیماری از تهران خارج شده و امور تحریریه و سر مقاله ها با مسئولیت هیات تحریریه خواهد بود.

همه گروههای سیاسی در حمایت از قیام سی تیر اعلامیه دادند و کنترل پایتخت در دست مردم و هواداران دکتر مصدق قرار گرفت و شرایط به گونه ای بود که حتی دربار شاه نیز اعلامیه تسلیت صادر نمود.

در فاصله استعفای دکتر مصدق و انتصاب قوام تا قبل از سی تیر، مطبوعات مخالف بر حجم حملات خود افزودند ولی پس از قیام سی تیر تغییر موضع داده و خود را حامی افکار عمومی و جبهه ملی و دکتر مصدق و آیت الله کاشانی معرفی می کردند.

آثار مثبت روحی و روانی این پیروزی و متعاقب آن شکست انگلستان در دادگاه لاهه به افزایش امید و انگیزه مردم و تقویت انسجام ملی منجر گشت اما به زودی امیدواری به مشارکت متحد همه جریانها و مردم در صحنه مقابله با استعمار، تحت الشعاع اختلافات و قدرت طلبیها و درگیری هایی قرار گرفت که از فردای سی تیر مجددا فضای سیاسی و مطبوعاتی کشور را پوشاند.

متاسفانه بسیاری از مطبوعات با روشهای جنجالی و یاس آفرین خود سهم بسزایی در تلخ کردن کام شیرین مردم و افزایش اختلافات و مشکلات سیاسی داشتند.

با رای تمایل 61 نفر از 63 نماینده حاضر در جلسه 31 تیر مجلس هفدهم به زمامداری مصدق و رای تمایل 33 نفر از 41 سناتور حاضر در جلسه اول مرداد مجلس سنا، دکتر مصدق مجددا نخست وزیر شد.

در شرایط و فضای سیاسی جدید پس از سی تیر، مطبوعات حزب توده بر حملات خود به دربار شدت بخشید.

روزنامه (دژ) که به جای بسوی آینده انتشار می یافت در شماره اول مرداد 1331 با تجلیل از (رستاخیز سی ام تیر ) از شاه و ارتش تحت فرمان وی انتقاد نمود.

روزنامه  (شاهد ) دکتر بقایی که طرفدار دولت دکتر مصدق بود در شماره 2 مرداد 1331 نسبت به سوء استفاده و عوامفریبی با بهره برداری از قیام سی تیر هشدار می دهد و از روزنامه های (شهباز، بسوی آینده، طلوع، داد، اطلاعات، نبرد، آتش ) ( از هر دو طیف چپ و راست ) به عنوان مصادیق این امر یاد می کند و خطاب به ملت می نویسد :

(اینان موذیانه دست اتحاد به طرف شما دراز خواهند کرد تا کارد تیز خود را عوض سینه به پشت شما فرو کنند.

روزنامه توده ای (شهباز) نیز با تیتر درشت، بقایی را (حامی دربار) می خواند و وی را کسی که (به دربار سوگند وفاداری یاد می کند ) توصیف می کند.

پس از طرح لایحه اختیارات توسط دولت دکتر مصدق، مطبوعات مخالف دولت نیز مجددا مخالفتهای پیشین خود را آغاز نموده و حملات خود را تشدید کردند.

روزنامه درباری (داد) رفتار دولت را متناقض با مشروطیت و قانون اساسی برشمرد و روزنامه بسوی آینده (توده ای ) که تحت عنوان (دژ) انتشار می یافت ضمن تاکید بر ناقض قانون اساسی بودن لایحه اختیارات دفاع می کنند ) البته افراد و رجال مستقل و ناوابسته ای هم بودند که بنا به نظرات شخصی خویش نسبت به لایحه دکتر مصدق انتقاد و اعتراض داشتند ولی قضا به گونه ای بود که هر مخالفتی لاجرم به مفهوم قرار گرفتن در صف مخالفان راستی و چپی دولت تلقی می گردید.

اما به دلیل آثار ناشی از قیام سی تیر و افزایش اقتدار دولت دکتر مصدق با اتکاء به حمایت همه جانبه افکار عمومی، مخالفان دولت مصدق و لایحه اختیارات ناچار بودند یا سکوت و یا بالاجبار به خواسته های دکتر مصدق تن دهند.

در چنین فضایی طی جلسه 16 مرداد 1331 از 67 نماینده حاضر، 47 نفر به ریاست آیت الله کاشانی برای ریاست مجلس رای دادند در حالیکه در فراکسیون نهضت ملی طرفدار دولت در مورد ریاست مجلس رقابت و اختلاف بروز کرده بود و آنان از این انتخاب خرسند نبودند کما اینکه دولت نیز از آن استقبالی نکرد زیرا ایت الله کاشانی در آن شرایط نسبت به دولت دکتر مصدق نظرات و مواضع انتقادی بیشتری نسبت به گذشته اتخاذ کرده بود هر چند وی هنوز در صف جبهه ملی و از حامیان دکتر مصدق محسوب می گردید.

چند روز پیش از آن 13 مرداد 1331 به مناسبت آغاز چهارمین سال انتشار روزنامه باختر امروز، نامه ای از آیت الله کاشانی در این روزنامه به چاپ می رسد که در قسمتی از آن چنین آمده است : (کرارا گفته ام یکی از وسایل پیشرفت ملی شدن صنعت نفت روزنامه باختر امروز بوده، انصافا در این امر سهمی به سزا از افتخار را دارد و از این جهت جناب آقای دکتر فاطمی مورد تکریم و احترام هستند ). در همین شماره تحریریه باختر امروز به این شرح معرفی شده اند :

( دکتر حسین فاطمی مدیر ـ نصرالله شیفته سردبیر ـ دکتر علی شایگان نماینده عضو جبهه ملی عضو تحریریه ـ حسین مکی دبیر جبهه ملی عضو تحریریه ـ جلالی نائینی عضو موسس جبهه ملی عضو تحریریه ـ ذبیح الله منصوری مفسر سیاسی و نویسنده ـ اسماعیل رایین مترجم انگلیسی روزنامه ـ دکتر سعید فاطمی ـ دکتر رحمت الله مصطفوی و تنی چند از افراد دیگر به عنوان نویسندگان روزنامه... )

در آن مقطع تاریخی، مسئله دستگیری و مجازات قوام السلطنه که مجلس طی طرحی وی را (مفسد فی الارض ) شناخته و مصادره اموال و مجازات او را خواستار شده بود، به یکی از موضوعات بحث انگیز و مورد اختلاف تبدیل گردید و پی گیری و تاکید مستمر و فراوان روزنامه شاهد و دکتر مظفر بقایی در مقابل عدم اقدام دکتر مصدق و حتی گونه ای حمایت از وی، آرام آرام موجب طرح انتقادات و حملاتی به دولت مصدق از سوی بعضی از موسسان جبهه ملی و یاران قبلی دکتر مصدق گردید و روزنامه شاهد که از ابتدای نهضت ملی شدن نفت یکی از پایه های اصلی مطبوعات جبهه ملی و دولت دکتر مصدق بود به سمت مخالفت با آن تمایل پیدا کرد و بالاخره هم با وجود این درگیری ها و تشدید اختلافات و پی گیری های مستمر در مجلس و مطبوعات، تا پایان حکومت دکتر مصدق با وجود اقامت قوام در تهران هیچ تعقیبی از او به عمل نیامد و آسیبی بر وی نرسید.

انتصابات برخی مقامات دولتی پس از سی تیر شدید تر از انتصابات دوره قبل، موجب برانگیختن اختلافات درونی گردید و آیت الله کاشانی نیز اعتراضات خود را در مواردی مانند برخی مقامات نظامی و غیر نظامی مقصر در سی تیر و یا فاقد صلاحیت ابراز نمود بازتاب مطبوعاتی این اختلافات نیز موجب پدید آمدن نگرانی هایی در بین مردم نسبت به خطر تفرقه در رهبری نهضت ملی کردن نفت و تهدید دستاوردهای سی تیر می گردید.

از سوی دیگر در شهریور ماه 1331 روزنامه های وابسته به حزب توده اخباری مبتی بر وجود قصد کودتا علیه دولت مصدق توسط عوامل مرتبط با سفارت انگلستان منتشر ساختند و پس از اطلاعات بیشتر و پی گیری مقامات دولت دکتر مصدق و دستگیری برخی از عوامل این توطئه در مهر ماه 1331، دولت در 30 مهر ماه قطع روابط سیاسی ایران با انگلستان را به دلیل مداخله در امور داخلی ایران اعلام نمود کنسولگری های انگلیس را تعطیل ساخت.

در این شرایط روزنامه های درباری که بعد ها مشخص شد برخی از آنها مستقیما در ارتباط با شبکه تبلیغی کودتاچیان قرار داشته اند تبلیغات خود را علیه دولت افزایش دادند مطبوعاتی مانند : آتش ـ مهر ملت ـ آتشبار شرق ـ طلوع ـ صدای مردم ـ داد ـ شلاق ـ عقاب شرق.

در این میان در پی تصویب برخی لوایح قانونی با استناد به اختیارات قانونگذاری توسط دولت و اجرای آنها، موضوعاتی برای تشدید اختلافات داخلی جبهه ملی و جنجال در مطبوعات مختلف نیز فراهم می گشت و روند اتهامات و حملات متقابل در مطبوعات تداوم روز افزون داشت.

در جلسه 13 آبان 1331 در پی بروز اختلافات در فراکسیون نهضت ملی (طرفدار دولت )، شمس قنات آبادی عضو موسس جبهه ملی و این فراکسیون طی سخنانی چنین گفت :

( از آن روزی که ملی شدن صنعت نفت در کشور اعلام شد شما مطالعه کنید ببینید که هر روز یک روزنامه ای در مملکت ساخته شد و این روزنامه ها هر روز فحش به دکتر مصدق، آیت الله کاشانی و نهضت ملی ایران دادند ولی این فحش دهندگان بدانند که ملت پابرجاست.

با افزایش توهین و افترا به روحانیون و حتی مرجعیت در مطبوعات و اعتراضات مردم و روحانیون، دکتر مصدق به قانون مطبوعات مصوب به موجب لایحه اختیارات که مشکلات دیگری نیز در عرصه مطبوعات پدید آورده بود، در مورد شرایط درخواست کنندگان مجوز و نیز ممنوعیت توهین و افترا به ( شخص اول روحانیت که مرجع تقلید عمومی است ) و مجازات حبس برای آن، موادی را اضافه نمود در همان زمان برخی از دست اندرکاران مطبوعات و رجال سیاسی اعتقاد داشتند افزایش نابسامانی مطبوعات در دوره دوم زمامداری دکتر مصدق تا حد زیادی ناشی از قانون مطبوعات مصوب وی بود که زمینه سوء استفاده بسیاری از مخالفان و عوامل وابسته به بیگانگان را در عرصه مطبوعات فراهم می ساخت.

طبق آماری در آن زمان بیش از 373 روزنامه منتشر می شد که برخی شمار مطبوعات مخالف دولت مصدق را هفتاد نشریه بر شمرده اند در همان زمان نیز بسیاری عصر دولت دکتر مصدق را عصر طلایی آزادی مطبوعات توصیف می کردند و بعد ها نیز در کتب تاریخی اینگونه تعابیر در این مورد تکرار گردیده است.

از آذر ماه 1331 به بعد حملات دکتر مظفربقایی و روزنامه شاهد به دولت و شخص دکتر مصدق افزونی و شدت محسوس می یابد و بالعکس مواضع مثبت و هواخواهانه نشریات وابسته به حزب توده نسبت به دولت دکتر مصدق نیز بیشتر می گردد.

در دی ماه 1331 مباحث و درگیری های داخل مجلس در مورد شایعات و زمزمه انحلال مجلس توسط نخست وزیر و مقابله شدید دکتر مصدق با نمایندگان مدعی چنین امری، بازتابهای وسیع مطبوعاتی پیدا می کند و با گسترش تشنجات سیاسی به افزایش تظاهرات خیابانی در تهران و شهرستانها نیز می انجامد.

بعد از ارائه لایحه تمدید اختیارات قانونگذاری نخست وزیر برای مدت یکسال در جلسه 18 دی 1331 مجلس شورای ملی، مجددا  تنور اختلافات و درگیری های سیاسی و مطبوعاتی بر سر این موضوع داغ و شعله ور می شود.

در این زمان دوستان نزدیک دکتر مصدق مانند حسین ملکی، دکتر مظفر بقایی، شمس قنات آبادی، حائری زاده، علی زهری، یوسف مشار و نادعلی کریمی در مجلس مخالفتهای شدیدی با لایحه نخست وزیر می کنند مخالفت آیت الله کاشانی نیز ابعاد وسیع تری به این اختلافات می بخشد.

مطبوعات چپ و راست در له و علیه اختیارات یکساله مواضع تندی انتشار می دهند و حتی رویه مثبت حزب توده در قبال دولت دکتر مصدق تغییر می یابد.

روزنامه توده ای (شهباز) در 21 دی 1331 اقدامات مصدق را (رسواترین اشکال دیکتاتوری فاشیستی ) نامید اما فراکسیون نهضت ملی پس از یک مذاکره 6 ساعته با دکتر مصدق، به حمایت از لایحه اختیارات یکساله می پردازد و تظاهرات تهران و شهرستانها و تلگرافها و طومارهای مختلف در حمایت از لایحه دولت خطاب به مجلس شکل می گیرند.

مع الوصف دکتر مظفر بقایی طی یک نطق طولانی در جلسه 25 دی 1331 به انتقاد شدید از مصدق و لایحه وی می پردازد و تاکید می کند : ( با اختیارات مخالفم ولی با آقای دکتر مصدق موافقم ) که دکتر سنجابی در پاسخ به وی می گوید بنده شما را (منافق) می دانم و شمس قنات آبادی نیز در واکنش به سنجابی او را متقابلا (منافق) توصیف می کند طبیعی است که بازتاب مطبوعاتی اینگونه برخوردها بر شدت و تحریک آمیز بودن این اختلافات و درگیری ها می افزود.

نامه آیت الله کاشانی به عنوان رئیس مجلس در جلسه 28 دی 1331 در مخالف با لایحه اختیارات قرائت می شود طی این نامه لایحه اختیارات 0مخالف و مباین مسلم اصول قانون اساسی و صلاح مملکت و دولت ) توصیف گشته و موجب تعطیل مشروطیت و بازگشت به (حالت دیکتاتوری) خوانده می شود همچنین به عنوان رئیس مجلس با غیر قانونی خواندن اقدام مجلس در تصویب لایحه قبلی دستور عدم طرح لایحه در جلسه مجلس را می دهد وی در پایان این نامه حمایت کامل خود را از اقدامات دولت برای استیفای حقوق ملت در موضوع نفت اعلام می کند و تاکید می نماید که این موضوع ( به هیچ وجه ارتباطی با اختیارات غیر قانونی ندارد ) البته مطبوعات عمدتا جنبه مخالفت آیت الله کاشانی با لایحه و استنتاج مخالفت با دکتر مصدق را برجسته کردند و دامن زدند.

با این حال، دکتر مصدق در مذاکره با هیات 7 نفری منتخب مجلس، عدم تصویب لایحه اختیارات یکساله را عدم رای اعتماد به دولت خود می خواند و برخواسته خویش اصرار می ورزد.

پس از نامه مذکور و موضع سخت نخست وزیر، جبهه گیری بین آیت الله کاشانی و دکتر مصدق آشکارتر و شدیدتر می گردد که در مطبوعات واکنشهای گوناگونی را موجب می شود.

بسیاری از مطبوعات موافق دولت حملات و اهانتهای شدیدی به آیت الله کاشانی نموند و در بعضی از تظاهراتی که در تهران و شهرستانها به حمایت از دکتر مصدق انجام می گرفت شعارهای علیه وی نیز سرداده می شد و شایعات تحریک آمیز گوناگونی در نقاط مختلف علیه آیت الله کاشانی بین مردم پخش می گردید.

هیات رئیس مجلس 17 نیز در پاسخ به نامه آیت الله کاشانی دستور وی را منطبق با قوانین ندانست و تصمیم مجلس بر طرح لایحه را اعلام نمود.

پس از اعلام تحصن فراکسیون طرفدار دکتر مصدق در مجلس برای تعیین تکلیف قطعی لایحه اختیارات و فشار مطبوعات و افکار عمومی، لایحه مزبور در جلسه 29 دی ماه با 59 رای از 67 نماینده حاضر تصویب گردید اما باز هم آیت الله کاشانی با ارسال نامه ای به دکتر مصدق در تاریخ 30/10/31 مجددا مخالفت خود را تبیین نموده و توصیه به خودداری از آن می نماید.

انتشار این نامه و واکنشهای مطبوعاتی موجب افزایش نگرانیهایی در بخشهای مختلف جامعه به ویژه نیروهای مذهبی می گردد که در پی آن بیانه ای توسط آیت الله کاشانی در نفی اختلاف با دکتر مصدق و جلوگیری از سوء استفاده از مخالفت با لایحه اختیارات صادر می گردد در این اعلامیه آیت الله کاشانی حمایت مجدد خود را از دکتر مصدق اعلام می کند و متعاقب آن با میانجگری و حضور جمعی از چهره های سرشناس نهضت ملی در تاریخ 7 بهمن 1331 بین آیت الله کاشانی و دکتر مصدق یک ملاقات سه ساعته به منظور رفع اختلاف برگزار می شود پس از مذاکرات این جلسه اعلامیه ای با امضای مشترک هر دو نفر منتشر می شود که در بخشی از آن با اشاره به نقش مطبوعات چنین آمده است :

( چون اخیرا در پاره ای از جراید راجع به وجود اختلاف بین اینجانبان شایعاتی منعکس شده است و بخصوص پس از نامه ای که درباره اعتراض به لایحه اختیارات به مجلس نوشته شده بود تعبیرات ناروایی به عمل آمده است، امروز عصر که حضورا در این موضوع و سایر مسایل جاری مذاکره نمودیم لازم دانستیم به اطلاع عموم هموطنان عزیز برسانیم که ما همانطور که از اوان نهضت ملت ایران همقدم بودیم اکنون هم در راه خدمتگذاری به ملت و تعقیب هدف مشترک که تامین استقلال کشور و سعادت مردم مملت بر آن استوار می باشد همواره ساعتی بوده، هر یک در انجام وظایف خود در حصول به مقصود از هیچگونه همکاری خودداری نخواهیم داشت.)

در پایان این اعلامیه مشترک مردم به هشیاری و حفظ اتحاد و اتفاق فراخوانده شده اند.

انتشار گزارش مشروح این دیدار و اعلامیه آن و چاپ عکس هر دو در حال روبوسی یکدیگر در بسیاری از مطبوعات، تاثیر خوب و امیدوار کننده ای بر افکار عمومی بر جای می گذارد.

اما آثار این دیدار و تفاهم بین دو رهبر اصلی نهضت ملی شدن نفت، کم دوام و کوتاه بود.

مطبوعات چپ و راست همگام با برخی محافل و رجال سیاسی با انتشار اخبار و شایعات و مطالب تحریک آمیز و تفرقه انگیز، موجب افزایش و تشدید اختلافات بین آن دو گردیدند.در جلسات هفتگی برخی از نمایندگان مجلس در منزل آیت الله کاشانی مطالب اختلاف برانگیز فراوانی طرح می شد و مندرجات مطبوعات به ویژه نشریات وابسته به حزب توده و انتشار اعلامیه های مجعول و ناشناس علیه آیت الله کاشانی، زمینه های افزایش اختلاف و سوء ظن فیمابین را تقویت می نمود.

در 13 بهمن 1331 آیت الله کاشانی ضمن نامه ای خطاب به دکتر مصدق با ضمیمه کردن برخی از اعلامیه هایی که در آنها علیه وی حمله و هتاکی شده بود تقاضای بررسی و شناسایی عوامل تهیه و انتشار آنها را می نماید که دکتر مصدق نیز در پاسخ ضمن اظهار تاسف دستور رسیدگی فوری صادر می کند.

از سوی دیگر با افزایش اختلافات و کشمکش های دکتر مصدق و دربار، مطبوعات وابسته به دربار با بهره گیری از موضوعات روز به حملات خود علیه دولت دکتر مصدق می افزایند و به همین میزان به مرور مجددا نشریات وابسته به حزب توده مواضع ملایم و جانبدارانه در قبال دکتر مصدق به نمایش می گذارند.

در همان ایام روزنامه منشور برادری به عنوان ارگان جمعیت فدائیان اسلام انتشار یافت.

در گذشته روزنامه های (نبرد ملت ) (کرباسچی) و (اصناف) (کریم آبادی) به طور غیر رسمی ناشر مواضع و دیدگاههای این جمعیت محسوب می گردید که در آن زمان رهبران جمعیت با گردانندگان نبرد ملت اختلاف پیدا کرده و روزنامه اصناف نیز به سمت دکتر مصدق گرویده بود.

پیش از ان و عمدتا به دلیل زندانی بودن رهبران و اعضاء فدائیان اسلام در دولت مصدق، مطبوعات اندک متمایل به این جمعیت، مواضع انتقادی و اعتراضی در قبال دولت دکتر مصدق داشتند.

در 24 بهمن 1331 رهبر فدائیان اسلام سید مجتبی نواب صفوی پس از 20 ماه بازداشت توسط دولت دکتر مصدق (از خرداد 1330 ) از زندان آزاد شد ولی فعالیتها و مواضع سیاسی این جمعیت در قبال مسائل روز و دولت دکتر مصدق رو به کاستی گذارد و جهت اقدامات آن عمدتا فرهنگی اجتماعی با ماهیت دینی یافت.

پخش برنامه ای در بعد از ظهر و شب هفتم اسفند از رادیو که طی آن مردم به کشتار و قلع و قمع مخالفان دولت تحریک شدند، موجب صدور نامه هایی اعتراضی از سوی آیت الله کاشانی به مجلس و دادستان و اداره تبلیغات و رادیو گردید.

بازتابهای سیاسی و مطبوعاتی این موارد نیز مانند سایر موضوعات در دل مواضع و جهت گیری های سیاسی موجود مورد بهره برداری ارباب جراید قرار می گرفت.

در جریان واقعه نهم اسفند 1331 که جنجال های سیلسی بسیاری را موجب گردید یکی از عوامل تحریک مردم علیه دکتر مصدق و در حمایت از شاه، فاش نمودن خبر مسافرت محرمانه شاه به خارج از کشور توسط روزنامه (کیهان) بود که به مردم القاء می کرد به خواست و تحمیل دکتر مصدق عملا شاه در آستانه اخراج از کشور قرار گرفته است.

همان روز بیانیه ای در مورد احتمال سفر شاه توسط آیت الله کاشانی خطاب به مجلس و علما و سایر طبقات مردم منتشر می گردد و درخواست جلوگیری از انجام این سفر و عواقب ناخوشایند بعدی آن می شود.

دکتر مصدق هم بعدا اظهار می دارد که خود وی نیز از شاه درخواست لغو سفر کرده بود ولی در مقابل اصرار شاه بر تصمیم خود ناچار به همراهی و فراهم کردن مقدمات آن گردیده بود اما مطابق مطالب برخی نشریات مخالف دولت و شایعات مردم تصور می کردند که دکتر مصدق می خواسته است برای تحکیم موقعیت و قدرت خود، شاه را از ایران دور نماید.

پس از تجمع گروهی از مردم و افراد تحریک شده و سازماندهی شده در برابر کاخ شاه و سر دادن شعار در حمایت از شاه و مخالفت با مصدق، دکتر مصدق نسبت به خود احتمال برنامه سوء قصد جانی می دهد و با راهنمایی یکی از اعضای کاخ سلطنتی از در دیگری به خارج از کاخ راهنمایی می شود اما بعدازظهر با حمله این افراد که در بین آنها اوباش و برخی نظامیان دیده می شدند به منزل دکتر مصدق، وی مجددا از طریق باغ مجاور منزل خود می گریزد و به مجلس می رود.

انجام تظاهرات علیه دکتر مصدق از موضع دفاع از شاه با فضا سازی انجام شده در مورد خبر و مظلوم نمایی شاه در اوج اختلافات داخلی سران جبهه ملی و فراکسیون نهضت ملی مجلس، از اهمیت و ابعاد خاصی برخوردار بود، نحوه بازتاب جزئیات این واقعه و اظهارنظرهای مختلف شخص دکتر مصدق و برخی نمایندگان و اتهاماتی که در مورد این موضوع نسبت به بعضی از گروهها و رجال در مجلس و مطبوعات طرح می گردد بر دامنه اختلافات و تشنجات سیاسی می افزاید.

در دهم اسفند نیز تظاهرات مختلفی در حمایت از مصدق صورت می گیرد.

فرمانداری نظامی به دستور دولت دکتر مصدق به اتهام مشارکت در توطئه نهم اسفند برخی از مخالفان شناخته شده دولت را احضار و بازداشت می کند و واکنشهای سیاسی و مطبوعاتی این امر و اصل ماجرا با اغراقها و بزرگنمایی ها و حاشیه پردازی هایی که در مطبوعات مختلف با انگیزه های متفاوت صورت می پذیرفت، شرایط بحرانی دیگری پدید آورده بود.

در میان نشریات حزب توده در فضای تشدید اختلاف دکتر مصدق و دربار بر حملات خویش به دربار نیز می افزایند و آرام آرام مواضع مشابه مطبوعات طرفدار دولت می گیرند.

اولین شماره روزنامه طرفدار دولت (باختر امروز ) در آغاز سال 1332 با انتقاداتی به دربار و شاه انتشار می یابد و در لابلای اخبار و تفاسیر آن تشدید اختلاف نخست وزیر با دربار به روشنی دیده می شود. سایر مطبوعات نیز پس از تعطیلات نوروزی با اخبار و تفاسیر گوناگون بحران بین دکتر مصدق و شاه را از زاویه تمایلات سیاسی خود دامن می زنند.

به دنبال ربوده شدن و قتل افشار طوس رئیس شهربانی دولت دکتر مصدق در اردیبهشت 1332 و بازداشت و احضار برخی مخالفان دولت به اتهام مشارکت در این توطئه فضای درگیری ها و اختلافات سیاسی شکل حادتری به خود می گیرد.

فضل الله زاهدی وزیر کشور کابینه اول دکتر مصدق که در این موضوع مورد اتهام واقع می شود در مجلس تحصن می کند و آیت الله کاشانی به عنوان رئیس مجلس با وی دیدار و با تحصن او در مجلس موافقت می نماید.

در تاریخ 15/2/1332 روزنامه توده ای (شهباز ) با تیتر بزرگ نوشت : ( دست کاشانی برای پذیرایی از زاهدی در مجلس دلیل قاطعی است بر همدستی زاهدی و کاشانی و شرکت جدی انان در توطئه کودتا ) انتشار مطالب و حملات زننده و تحریک آمیز در سایر مطبوعات موافق و مخالف دولت علیه یکدیگر و علیه آیت الله کاشانی و مخالفان دولت امواج تشنج و درگیری را در سطح کشور منتشر می سازد این مجادلات با لایحه دولت دکتر مصدق مبنی بر سلب مصونیت پارلمانی از دکتر مظفر بقایی به اتهام مشارکت در قتل اقشار طوس در 29 اردیبهشت ماه به اوج خود می رسد.

مطبوعات چپگرا و طرفدار دولت با شدت و خشونت تمام مخالفان دولت دکتر مصدق و به ویژه آیت الله کاشانی و نمایندگان مخالف در مجلس را مورد حملات مداوم قرار می دهند.

از خرداد 32 و تجدید قرارداد بازرگانی ایران و شوروی که حجم معاملات نسبت به گذشته تا دو برابر افزایش یافت و اعلام امادگی شوروی برای مذاکره درباره رفع اختلافات مرزی و مالی بین دو دولت تبلیغات مثبت نشریات وابسته به حزب توده سیر صعودی و فوق العاده گرفت.

تبلیغات وسیع دولت شوروی مبنی بر آمادگی شوروی برای کمک به ایران و تحکیم مناسبات دو کشور به همراه حملات شدید نشریات توده ای به مخالفان مصدق و تجمعات و تظاهرات گروههای وابسته به آنها و اعلام حمایت از دکتر مصدق بازتابهای بسیار تحریک کننده ای هم در مطبوعات غرب داشت و هم موجب تحریکات و افزایش نگرانیها در افکار عمومی داخل کشور گشت.

انگلستان و دربار و مخالفان مصدق هر کدام با انگیزه های خاص خود نیز این موارد را به عنوان مستمسکی برای اثبات خطر کمونیزم و انحراف نهضت ملی و ناتوانی دولت مصدق در برابر توده ای ها و امکان گسترش نفوذ آنان در کشور، در تبلیغات سیاسی و مطبوعاتی خود استفاده می کردند.

حوادث و درگیری و زد و خورد نمایندگان در جلسه 17 خرداد 32 مجلس بر سر گزارش هیات 8 نفری در مورد تعیین حدود اختیارات شاه و نخست وزیر، به تفصیل و مانند همیشه با ادبیات آتشین و تحریک کننده در مطبوعات موافق و مخالف بازتاب یافت.

29 خرداد 32 به مناسبت سالروز خلع ید، فراکسیون نهضت ملی از مردم تهران برای تظاهرات در میدان بهارستان دعوت می کند و حزب توده ایران و سازمانهای وابسته به آن نیز به این دعوت پاسخ مثبت می دهند و مطبوعات توده ای با تشدید حمله به مخالفان دولت بر حمایت خویش از دکتر مصدق می افزایند.

در پی درخواست استیضاح دکتر مصدق و چند وزیر در جلسه 15 تیر 1332 با موضوع شکنجه متهمان قتل افشار طوس و بیان برخی اظهارات نمایندگان مخالف دولت در محافل سیاسی و مطبوعاتی احتمال انحلال مجلس هفدهم طرح گردید.

دکتر مصدق نیز طی نامه ای به رئیس مجلس (دکتر معظمی عضو فراکسیون نهضت ملی )، رفتار مخالفان دولت در مجلس را غیر قابل تحمل خواند و تلویحا موضوع رفراندم برای انحلال مجلس را نیز ذکر نمود.

همان روز اطلاعیه شدید اللحن ایت الله کاشانی علیه دکتر مصدق و توصیف وی به عنوان (یاغی طاغی ) و نامیدن عملکرد وی به عنوان دیکتاتوری احیای حکومت استبدادی و محو مشروطیت، انتشار یافت و عکس العمل های گسترده سیاسی و مطبوعاتی به دنبال داشت.

پس از ملاقات فراکسیون نهضت ملی با دکتر مصدق و پذیرش برنامه وی برای رفراندوم انحلال مجلس، 27 نماینده فراکسیون در بیست و چهارم تیر ماه سی و دو استعفای دست جمعی خود را اعلام نمودند و تا ظهر روز 25 تیر، با پیوستن بیست و پنج تن از نمایندگان سایر فراکسیونها و حتی مخالفان دولت، تعداد نمایندگان مستعفی به 52 نفر رسید و عملا مجلس هفدهم تعطیل گردید.

گسترش اختلافات و آشکار شدن ناتوانی دولت دکتر مصدق در حل مشکل نفت، وضعیت دولت را بسیار شکننده کرده بود در این شرایط با فرا رسیدن سالگرد 30 تیر، مراسم بزرگداشت این واقعه در مقابل مجلس به دو صورت برگزار شد.

فراکسیون نهضت ملی و گروههای ناسیونالیست طرفدار دولت دکتر مصدق برای جلوگیری از اختلاط میتینگ طرفداران چپی ها و توده ای ها با مراسم خودشان، صبح را به تجمع ملیون و بعداظهر را به توده ای ها اختصاص می دهند و در هر دو میتینگ انحلال مجلس هفدهم به عنوان یک خواسته اصلی تظاهرکنندگان اعلام گردید.

اما میتینگ توده ای ها در بعداز ظهر نسبت به تجمع صبح با نظم و ترتیب و نمایش قدرت تشکیلاتی و تعداد جمعیت چند برابر میتینگ صبح برگزار می شود که همین امر نگرانی های موجود در مورد خطر کمونیزم را در داخل و خارج از ایران دامن می زند تا حدی که برخی از رجال طرفدار و همکار دکتر مصدق ضمن اشتباه دانستن تفکیک آن دو مراسم بعدها اظهار می دارند که تصمیم به کودتای 28 مرداد پس از این واقعه توسط امریکا قطعی شد.

از این پس مطبوعات حزب توده کاملا در کنار مطبوعات طرفدار دولت دکتر مصدق به حمایت کامل از دکتر مصدق پرداختند و مخالفان وی را با قرار دادن دربار و عمال انگلستان و آیت الله کاشانی در کنار هم از یک گونه معرفی کردند و با تندی و شدت هر چه تمام تر حملات و اتهامات خود را به ویژه علیه آیت الله کاشانی و نیروهای مشهور به مذهبی تشدید می کنند.

در کنار مطبوعات رادیو نیز به طور گسترده تر و آشکارتری به حمله به مخالفان دولت دکتر مصدق می پردازد و مطالب تحریک آمیز فراوانی پخش می کند.

در مرداد ماه منزل آیت الله کاشانی به مرکز تجمع مخالفان دولت مصدق و انحلال مجلس تبدیل می شود و گروهی از نمایندگان غیر مستعفی نیز در مجلس متحصن می شوند و گروهی دیگر در جلسات منزل ایت الله کاشانی حضور پیدا کرده و گاهی به ایراد سخنرانی می پردازند.

در اعلامیه بسیار شدید اللحن آیت الله کاشانی علیه دکتر مصدق در تاریخ 6 مرداد 32 وی می نویسد:

(دولت رادیو را فقط برای مقاصد شخصی اختصاص داده و علیه اشخاص صالحی که می‌توانند سد راه دیکتاتوری اقای مصدق السلطنه بشوند به کار می برد لذا عقاید خود را بدینوسیله به سمع هموطنان عزیر می رسانم.)

در این اعلامیه ضمن برشمردن تناقض رفتار دکتر مصدق با مجلس هفدهم به مخالفت شدید با رفراندوم انحلال مجلس می پردازد و هر گونه همکاری با مصدق برای انجام رفراندوم را خلاف قانون و جرم توصیف می کند و از مردم می خواهد که در ان شرکت نکنند.

نهم مرداد 1332 بین طرفداران دکتر مصدق و اجتماع کنندگان در مراسم سخنرانی مخالفان در منزل ایت الله کاشانی زد و خورد شدیدی در می گیرد و عده ای با دخالت ماموران مجروح می شوند به دنبال این ماجرا آیت الله کاشانی اعلامیه دیگری مبنی بر تحریم رفراندوم صادر کرد و آن را طرح ریزی شده با نقشه اجانب خواند و با حرام شمردن آن تاکید نمود که هیچ مسلمان وطنخواهی در آن شرکت نخواهد کرد.

در تجمع دهم مرداد منزل آیت الله کاشانی مجددا با حمله طرفداران دولت دکتر مصدق و سنگ باران منزل و حضار ضمن مصدوم شدن رئیس کلانتری محل، یک نفر نیز به قتل می رسد و تعداد  زیادی مجروح و یا دستگیر می شوند.

آیت الله کاشانی در پاسخ به درخواست فرمانداری نظامی مبنی بر تحویل مقصرین حادثه که در منزل وی پناه گرفته اند گفت اوباش و چاقو کشان پان ایرانیسم و نیروی سوم با چاقو و سر نیزه و شعار مصدق پیروز است به مردم حمله کرده اند و آنگاه فرمانداری نظامی حقایق را وارونه جلوه می دهد.

با توجه به تعداد اندک مطبوعاتی که در حمایت از آیت الله کاشانی خبر و گزارش درج می کردند اغلب مطبوعات با گرایش های مختلف بیشتر تبلیغات منفی علیه وی و سایر مخالفان دولت دکتر مصدق را به نحو موثری منتشر می ساختند.

البته در همان شرایط حتی برخی از رهبران جبهه ملی و یاران نزدیک مصدق نیز با رفراندوم انحلال مجلس موافق نبودند ولی آن را اظهار نمی کردند و در نهایت به خواسته دکتر مصدق تمکین می نمودند.

خلیل ملکی پس از ناتوانی از منصرف ساختن مصدق به وی گفته بود : ( اقای دکتر این راه به جهنم ختم می شود ولی من تا جهنم هم همراه شما خواهم بود.)

با حوادث و تظاهرات در تهران و شهرستانها و صحنه گردانی موفق بسیاری از مطبوعات چپ طرفدار مصدق، رفراندوم انحلال مجلس در 12 مرداد در تهران و 19 مرداد 1332 در شهرستانها برگزار شد که به زعم مخالفان با استقبال کم و به زعم موافقان با استقبال بی سابقه و گسترده مردم برگزار شد.

در شرایطی که حزب توده هم از رفراندوم استقبال و اعلام شرکت نموده بود.

دکتر مصدق نیز پس از پایان رفراندوم از شاه صدور فرمان انتخابات مجلس هجدهم را درخواست کرد.

از همان ایام مطبوعات حزب توده مرتبا نسبت به خطر کودتا توسط انگلیس و امریکا هشدار می دادند و مخالفان دولت را در کنار طراحان کودتا مورد حملات تند و شدیدی قرار می دادند.

از اوایل مرداد ماه، روزنامه های تهران اخبار و مطالب گوناگونی درباره تشدید فعالیت توطئه چینان و عوامل دربار منتشر کردند.

روز 23 مرداد، روزنامه شجاعت خبر قریب الوقوع یک کودتای نظامی را منتشر کرد خلاصه خبر مزبور به شرح زیر بود :

(... کارگران، دهقانان، پیشه وران، روشنفکران، بازرگانان و طنخواه، مردم رشید ایران ! دشمنان ملت و نوکران دربار یکبار دیگر برای پایمال کردن محصول مبارزات شرافتمندانه شما به توطئه دامنه داری پرداخته اند این بار هم دربار در راس توطئه جای دارد قصد آنها این است که با یک کودتای نظامی زمام امور را بدست گیرند و نهضت ضد استعماری ملت ما را به نفع اربابان خود مختنق سازند.

وظیفه دارید که بیش از هر وقت دیگر هوشیار باشید، باید به محض بروز خطر، با تمام قوای خود و با استفاده از جمیع امکانات برای منهدم کردن توطئه دشمنان، وارد میدان شوید ! نیروهای شما بیکران است شما بارها دربار و عامل آن را شکست داده اید این بار هم می توانید و باید توطئه آنها را در هم شکنید و تار و مارشان سازید...)

گفتنی است که اقدامات سران حزب توده در روزهای پیش از کودتا از انتشار بیانه های هشدار دهنده تجاوز نکرد.

روز 25 مرداد پس از شکست مرحله اول کودتا، به دنبال دعوت فراکسیون نهضت ملی در مجلس، حزب ایران، حزب ملت ایران بر بنیاد پان ایرانیسم و جمعیت های وابسته به حزب توده، مردم به شرکت در یک میتینگ ملی در میدان بهارستان تهران دعوت می شوند.

این میتینگ با شرکت دهها هزار نفر که به گزارش شهربانی بیش از 50000 نفر تخمین زده شد بعدازظهر آن روز برگزار می شود و برای نخستین بار شعار (مرگ بر شاه خائن) توسط مردم سر داده می شود.

چهار تن از نمایندگان عضو جبهه ملی و دکتر فاطمی وزیر امور خارجه سخنرانی کردند.

دکتر فاطمی حملات تندی به شخص شاه نمود و مطالب سخنرانان و شعارهای مردم به سمت نفی رژیم سلطنتی و درخواست محاکمه و مجازات شاه رفت.

گزارش کامل مراسم و متن کامل سخنرانی ها و شعارها از رادیو پخش شد و مطبوعات به طور گسترده ای اخبار آن را منتشر ساختند.

مطبوعات مخالف دولت نیز وحشت زده شده و رنگ عوض کردند و مطبوعات طرفدار دولت و وابسته به حزب توده حملات شدیدی علیه دربار شاه، شخص شاه، مخالفان دولت و آیت الله کاشانی صورت دادند به ویژه روزنامه باختر امروز طی سه روز 25 و 26 و27 مقالات بسیار تند و صریحی علیه شخص شاه به قلم دکتر فاطمی منتشر ساخت.

بعدها پس از دستگیری دکتر فاطمی وی طی نامه ای محرمانه از داخل زندان می نویسد:

(از جریان میتینگ (25 مرداد و نطق فاطمی علیه شاه) دکتر (مصدق) کاملا مطلع بود حتی مقالات روزنامه را که تا آن وقت هرگز من به دکتر نشان نمی دادم در ان سه روز (25 و 26 و 27 ) خودم جمله به جمله مقالات را برای او خواندم در چند مورد هم که نظریات اصلاحی داشت در حضور خودشان اصلاح کردم و برای چاپ فرستادم ).

کریم سنجابی در خاطرات خود تصریح می کند که دکتر مصدق به وی دستور می دهد که با احزاب طرفدار دولت هماهنگی شود و مجسمه های شاه را پایین بیاورند وی می گوید که خلیل ملکی و خودش به دکتر مصدق با احزابی مانند (حزب ایران، حزب مردم ایران، نیروی سوم، پان ایرانیستها ) تماس می گیرد و عده ای را برای اجرای فرمان به زیر کشیدن مجسمه ها گسیل می دارند.

همزمان با احساس آرامش و پیروزی در دولت دکتر مصدق و طرفداران وی و همراهی با شعارهای رادیکال و غیر عملی و صحنه گردانی حزب ایران و حزب توده در پایین کشیدن مجسمه های پهلوی ها در شهر های بزرگ و سر دادن شعارهای جمهوری خواهی، فرمانداری نظامی به دستور نخست وزیر از بعد اظهر 27 مرداد 32 هر گونه تظاهرات و تجمع خیابانی را ممنوع اعلام کرد که به اعتقاد بسیاری این امر عملا به مفهوم خارج ساختن مردم از صحنه و خالی گذاردن عرصه برای کودتاچیان بود.

ماموران نظامی انتظامی دولت دکتر مصدق در شب کودتای 28 مرداد تظاهرات پراکنده مردم و طرفداران دولت و توده ای ها که عیله شاه و دربار و امریکا شعار می دادند و گاهی مطالبه جمهوری می کردند، حمله می برند و حتی گروهی از اوباش که در 28 مرداد نیز نقش آفرینی کردند همان شب در پناه ماموران به تظاهر کنندگان هجوم می آوردند و شعار زنده باد شاه سر می دادند.

در سه روز حساس و سرنوشت ساز 25 و 26 و 27 مرداد مسئولان دولت و رهبران جبهه ملی بدون توجه به ابعاد حضور گسترده مردم در صحنه، مشغول مذاکرات و جلسات درونی بی حاصل شدند و فرصت اقدام بعدی برای دشمن زخم خورده را فراهم نمودند.

برخی از مباحث درونی یاران مصدق در مورد چگونگی تشکیل شورای سلطنت و بررسی امکان و نحوه اعلام جمهوری بود اما تنها مخالف سر سخت این دیدگاهها شخص دکتر مصدق بود که با یاران خود همراهی نمی کرد.

روزنامه توده ای شجاعت که به جای بسوی اینده منتشر می شد طی 25 تا 27 مرداد مرتبا از ادامه عملیات کودتا خبر داده و خطاب به دولت هشدار می داد که :

( ما به دولت دکتر مصدق اعلام خطر می کنیم. و مي خواهيم فوراً براي سركوب كودتاچيان دست به عمليات جدي بزند.»

تنها افراد حزب ايران و نيروي سوم و حزب توده نبودند كه در روزهاي 26 و 27 مرداد دانسته يا ندانسته با ايجاد بلوا و آشوب و مختل ساختن نظم پايتخت، به سود كودتاچيان عمل كردند. در آن روز سرنوشت ساز، گروههاي ديگري كه از سوي برادران رشيديان تجهيز شده بودند، مأموريت داشتند با حمله به مغازه ها و غارت اموال مردم و نيز پخش شعارهاي ضد ملي و ضد مذهبي، مردم را نكران و مرعوب سازند و اين گمان را بوجود آورند كه پيروزي مصدق، پيروزي حزب توده و فناي اسلام است.

طي روزهاي 25، 26، 27 مرداد، مملكت بيش از هر موقع ديگر نياز به آرامش و امنيت و هشايري مردم و رهبران دولت داشت. دكتر مصدق تصميم داشت طبق تصويب نامه اي دربارة رژيم آيندة مملكت نظرخواهي كند. قرار بود عصر روز سه شنبه 27 مرداد جلسه فوق العاده هيئت دولت بدين منظور تشكيل شود. ولي چون سفير امريكا روز پيش به تهران بازگشته بود، درخواست ديدار فوري نخست وزير را كرده بود، جلسه هيئت وزيران به روز بعد، موكول شد و كودتاي روز 28 مرداد، به عمر دولت پايان داد.

در اين ميان، كميته مركزي حزب توده، خواستار تغيير فوري رژيم شده بود و طي بيانيه اي در روز 27 مرداد گفته بود: بكوشيم تا بساط سلطنت را از ميان برداريم و رژيمي كه اساس آن براي مردم استوار باشد، در كشور برقرار سازيم ... بايد بلادرنگ درافكندن سلطنت و برقراري جمهوري به رفراندوم گذاشته شود.

نتيجه مذاكرات آن روز مصدق و هندرسن و صدور دستور جلوگيري از تظاهرات مردم، بالاخص توده اي ها بسود كودتا چيان تمام شد و راه را براي طرح از پيش سازمان داده شده روزولت و همكارانش هموار ساخت.

خبرنگار روزنامه كيهان «در روزنامه مورخ 29 مرداد32» مشاهدات خود را درباره حوادث عصر روز27 بدين شرح نقل كرده است.

«... دسته هاي مختلف، با شعارهائي كه در دست داشتند. در خيابانهاي مركزي شهر به راه افتاده عليه شاه و بر له برقراري رژيم جمهوري شعار مي دادند.... اين وضع تا ساعت هشت شب ادامه داشت. مقارن همين ساعت جمع كثيري از جوانان وابسته به حزب توده در ميدان سپه جمع شدند و يك پارچه سفيد كه روي آن نوشته شده بود. «زنده باد حزب توده ايران» و به وسط ميدان آورند.

طولي نكشيد كه چند كاميون پاسبان و سرباز وارد ميدان شدند و به جمعيت اخطار كردند متفرق شوند... هر چند دقيقه يك بار به جمعيت هجوم مي آورند و مردم را تا داخل خيابانهاي اطراف تعقيب مي كردند و عقب ماندگان را با تفنگ و باتون مي كوبيدند و بالاخره مأمورين گاز اشك آور بكار بردند...

سربازان در جلو صف تظاهركنندگان قرار گرفته و در حالي كه تفنگ هاي خود را از روي دست بلند مي كردند شعار مي دادند «زنده بازد شاه، مرده باد خائنين، برقرار باد مشروطه، نابود باد حزب توده» در اينوقت مأمورين تظاهركنندگان را تعقيب مي كردند و هر كس را كه عليه شاه شعار مي داد مي گرفتند... جوانان حزب توده ارگان رسمي حزب را علناً مي فروختند و عليه رژيم سلطنتي شعار مي دادند... مأمورين انتظامي و افراد حزب ملت ايران و نيروي سوم، هنگام فروش روزنامه مردم به توده‌اي ها حمله مي كردند و روزنامه آنان را گرفته پاره مي كردند.

كار پاره كردن روزنامه، كم كم توسعه يافت، تا جائي كه سربازهاي طرفدار سلطنت روزنامه هاي عصر را هم كه مقالاتي عليه شاه نوشته بودند از دست روزنامه فروشان گرفته و پاره مي كردند. در خيابانهاي اسلامبول، نادري، فردوسي، لاله زار، منوچهري و شاه آباد، دسته هاي نيروهاي انتظامي، مرتباً به دنبال تظاهركنندگان مي دويدند و فرياد مي زدند: «برقرار باد سلطنت»... مدت سه ساعت، وضع خيابانهاي شهر، يكپارچه جنجال شده بود و مردم اين طرف و آنطرف مي دويدند. و طوري شده بود كه هيچكس به وضع خود اطمينان نداشت و اغلب زير دست و پا مي افتادند و مصدوم مي شدند... به چند مركز توده‌اي حمله شد و اثاثيه و اموال آنها را به تاراج بردند...»

دو روزنامه شاهد «بقايي» و ملت ما «شمس قناب آبادي» طي روزهاي 25 تا 27 مرداد شديدترين حملات را به دولت و دكتر مصدق وارد ساختند.

مطبوعات طرفدار دكتر مصدق مانند باختر امروز، شورش، جبهه آزادي، نيروي سوم، حاجي باتبا، آپادانا، مردم ايران، اصناف و ... در روزهاي مزبور تيترها و مطالب خود را به حمايت از دكتر مصدق و حملات شديد به شاه، دربار، مجلس و مخالفان وي اختصاص دادند و بسياري از آنها نفي رژيم سلطنتي و تقاضاي جمهوريت نمودند. تيترهايي مانند:

«مردم مي خواهند بساط سلطنت برچيده شود و جمهوريت مستقر شود.»

«محمدرضا اه خائن بايد محاكمه و مجازات شود.»

«رژيم نوين جمهوريت، ايارن نوين با جمهوريت»

مخلع شاه لندن پناه و اعلام رژيم جمهوريت خواسته ملت ايران است.»

در تظاهراتي كه طي اين سه روز در تهران و شهرستانها عليه شاه و درخواست جمهوري مي شد. اداره امور و كنترل كارها توسط نمايندگان و اعضاي حزب ايران و گروههاي وابسته به حزب توده انجام مي شد. و به شهادت گزارشهاي شهرباني دولت مصدق در بسياري از شهرستانهاي بزرگ نمايندگان حزب ايران با مراجعه به فرمانداري و ابلاغ درخواست حزبي، نسبت به پايين كشيدن و تخريب مجسمه هاي شاه و پدرش تحت نظارت و حمايت مأمورين دولتي و انتظامي اقدام مي كردند.

روز 28 مرداد 1332 با حركت گروههاي اندك و سازماندهي شده اوباش و اراذل و برخي از نظاميان، خيابانهاي شهر تهران و مراكز مهم تحت حمايت كاميونها و تانكها به تصرف كودتاچيان در آمد.  مثلاً در بخشي از عمليات كودتا مهاجمين در حالي كه چند كاميون پاسبان و سربازان فرمانداري نظامي در پيشاپيش و دنبال آنها حركت مي كرد و عده زيادي مردم بيكار و كنجكاو نيز آنها را همراهي مي كردند. به حزب ايران رسيدند و پس از شكستن در عمارت و غارت وسايل دفاتر آن، عازم روزنامه باختر امروز شدند و آنجا را نيز به آتش كشيده طبقه فوقاني آن را كه محل انجمن اسلامي دانشجويان بود شكسته و غارت كردند. ساختمان روزنامه شهباز، متعلق به حزب توده نيز دستخوش حمله و حريق مهاجمين قرار گرفت...

طي اين مدت ، راديو تهران برنامه عادي خود را پخش مي كردد و كوچكترين خبري درباره آشوبگريهاي شهر و غارت ساختمان روزنامه ها منتشر نساخت. در خيابانهاي نادري و شاه اباد، عده اي از زنان بدكاره به سردستگي ملكه اعتضاي و آجودان قزي، در حالي كه عكس هاي شاه را در دست داشتند زنده باد شاه مي گفتند، به صف اوباشان و چاقوكشان ملحق شدند. مردم عامي و بي خبر نيز، كه تعدادشان پيوسته افزايش مي يافت، به دنبال آنها مي رفتند.

اهالي تهران، بخصوص جوانان و دانشجويان دانشگاه، كارمندان ادارات دولتي و كسبه، حيران و بي خبر از عمق توطئه، اوضاع را نظاره مي كردند.

گروهي از جوانان، به ابتكار خود  در دسته هاي كوچك، درصدد مقابله با اوباشان مزدور برآمدند ولي با مداخله نيروهاي انتظامي عقب نشستند و مانند هزاران تن مردم بهت زده تهران، در كنار خيابانها و يا به دنبال صف طولاني تظاهركنندگان ناظر اين صحنه بودند. دكانداران در خيابانها نيز نگران و بلاتكليف، براي جلوگيري از دستبرد چپاولگران مغازه هاي خود را بسته و يا جلوي دكانهاي تيم بسته، ايستاده بودند.

مردم شهر تهران كه چند بار توطئه هاي عليه نهضت ملي را با قيام خود و پشتيباني از دولت مصدق خنثي كرده بودند. صبح روز 28 مرداد، بدون رهبر و فرمانده، شاهد، ترديد و تزلزل رهبران نهضت ملي و خيانت و سهل انگاري چند تن از فرماندهان نظامي و رؤساي سازمان هاي انتظامي بودند. پيروزي سريع كودتاچيان در روز 28 مرداد نه تنها براي ملت ايران بلكه براي كرميت روزولت و سردمداران كوتاه نيز باوركردني نبود.


منابع و مأخذ:

ـ اسناد مطبوعات ايران (1332- 1320) ـ سازمان اسناد ملي ايران ـ 1374.

ـ اسنادي از مطبوعات ايران (1340- 1320) ـ اداره كل آرشيو، اسناد و موزه دفتر رئيس جمهور ـ 1378.

ـ عمليات آژاكس ( بررسي اسناد سيا دربارة كوتادي 28 مرداد) ـ مؤسسه مطالعات و تحقيقات ابرار معاصر تهران ـ 1380.

ـ جنبش ملي شدن صنعت نفت و كودتاي 28 مرداد ـ غلامرضا نجاتي ـ شركت انتشار ـ 1366.

ـ مصدق و نبرد قدرت ـ همايون كاتوزيان ـ ترجمه احمد تدين ـ مؤسسه خدمات فرهنگي رسا ـ 1371.

ـ ظهور و سقوط سلطنت پهلوي (خاطرات فردوست) ـ مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي ـ 1369.

ـ مجموعه اي از مكتوبات، سخنراني ها و پيامهاي آيت الله كاشاني ـ م. دهنوي ـ انتشارات چاپخش ـ 1361.

ـ شير و  عقاب ـ جميز بيل ـ ترجمه فروزنده برليان ـ نشر فاخته ـ 1371.

ـ جمعيت فدائيان اسلام و نقش آن در تحولات سياسي اجتماعي ايران ـ داوود اميني ـ مركز اسناد انقلاب اسلامي ـ 1381.

ـ قلم و سياست (از استعفاي رضاشاه تا سقوط مصدق) ـ محمدعلي سفري ـ نشر نامك ـ 1371.

ـ خاطرات و تألمات مصدق ـ به كوشش ايرج افار ـ انتشارات علمي ـ 1381.

+ نوشته شده در  چهارشنبه شانزدهم دی 1388ساعت 11:30  توسط | 

بسمه تعالی

سمینار جامعه شناسی

موضوع: بررسی نقش مطبوعات در بستر سازی کودتای ۲۸ مرداد

استاد مربوطه: جناب آقای دکتر نجاتی

 

مطبوعات عامل انتقال جوامع بشری، یا حداقل از مهمتریم عوامل انتقال از فرهنگ شفاهی به فرهنگ کتبی هستند به خصوص تاثیرشان در عامه مردم غیر قابل انکار است.

در کشورهایی مثل کشورهای آسیایی و خاورمیانه، در سده های گذشته، مشکل بی‌سوادی مشکل عمده ای بود آرام آرام که این کشورها وارد محیط کتبی و سواد می‌شدند، مطبوعات طبعا تاثیر بیشتری می گذاشت به خصوص که این ایام رسانه ای مثل تلویزیون اصلا وجود نداشت، رادیو هم به تازگی شروع شده بود و صدای آن هم در همه نقاط کشور به راحتی شنیده نمی شد به اضافه نسبت به رادیو که یک رسانه دولتی، رسمی و حکومتی بود حساسیت شدیدی وجود داشت بنابراین نقش مطبوعات که به حق در دوره مشروطه رکن چهارم نام گرفتند بسیار اساسی بود.

مروري بر نقش مطبوعات در بسترسازي كودتاي 28 مرداد

پس از شهریور 1320 و فضای غیر قابل کنترل سیاسی و رها شدگی پس از یکدوره دیکتاتوری 20 ساله، تعداد نشریات و احزاب سیاسی با سرعت فوق العاده ای رو به افزایش گذاشت تنها ظرف سه ماه پس از شهریور بیست قریب سیصد مجوز انتشار روزنامه و مجله صادر گردید و در مدت زمان کوتاهی تعداد مطبوعات ایران به رغم محدودیت امکانان چاپ و نشر و درصد گسترده بیسوادی در کشور به بیش از هزار عنوان رسید.

طبق کتاب (فهرست روزنامه های فارسی از سال 1320 تا 1332 شمسی ) تعداد روزنامه ها و مجلات ایران در این دوره به رقم 1413 عنوان نشریه رسید.

پیدایش تعداد فراوانی از احزاب و گروههای سیاسی با گرایشهای مختلف نیز در افزایش مطبوعات تاثیر مستقیم داشت زیرا این احزاب خود بطور رسمی و به عنوان ارگان یا به صورت غیر رسمی دست به انتشار روزنامه و مجله می زدند و عملا بخش قابل توجهی از فضای مطبوعات کشور در تسخیر رقابتها و روابط حزبی گروههای سیاسی قرار می گرفت.

مطبوعات پس از شهریور 20 در شکل دیگری و تغییرات فضای سیاسی در مقاطع مختلف نقش ویژه یافتند و حتی در روی کار آمدن، تقویت یا برکناری دولتها جایگاه برجسته ای داشتند.

از سال 1328 به بعد و تحولات سیاسی پیچیده و سرنوشت سازی که به نهضت ملی شدن نفت منجر گردید، سرنوشت هر یک از نخست وزیران و دولتهای آنان و میزان توفیق مجلس و تحولات آن، به مواضع و فضاسازی مطبوعات بیشتر و گسترده تر گره خورد.

در جریان انتخابات مجلس شانزدهم و تشکیل جبهه ملی، مطبوعات نقش و تاثیر فوق العاده حساس و مهمی پیدا نمودند.

دکتر مصدق طی نطقی در مجلس شورای ملی (23 خرداد 1329 مجلس شانزدهم ) پیدایش جبهه ملی را بر اساس تجمع عده ای از مدیران (جراید) برای جلوگیری از دخالت دولت در انتخابات معرفی می کند.

در بین موسسان و گردانندگان جبهه ملی مدیران مطبوعات در اکثریت بودند : جلالی نائینی مدیر روزنامه جبهه – عمیدی نوری مدیر روزنامه (داد ) – دکتر حسین فاطمی مدیر روزنامه (باختر امروز) – احمد ملکی مدیر روزنامه ستاره – دکتر مظفر بقایی گرداننده روزنامه شاهد – حسن صدر مدیر روزنامه قیام ایران.

در مورد نقش مطبوعات در فضای سیاسی اوج گیری جنبش ملی شدن نفت، نمایندگان جبهه ملی پس از شکست دولت و استرداد لایحه الحاقی نفت موسوم به قرارداد (گس) گلشائیان، طی نامه ای خطاب به (مخبرین جرائد ملی) می نویسد :

(آقایان محترم مخبرین جراید ملی، هر خدمتی جبهه ملی انجام دهد مرهون افکار عمومی است و افکار عمومی ساخته و پرداخته جرائد است.

بنابراین جبهه ملی باید صمیمانه از کمک و مساعدت جرائد ملی که افکار مردم را روشن نموده و محیط مناسبی برای رد لایحه الحاقیه به قرارداد باطل نفت فراهم کرده اند تشکر نماید.

دوام خدمت جراید ملی را به خدمت به مملکت از خداوند خواهانیم.

دکتر محمد مصدق – دکتر شایگان – اللهیار صالح – حائری زاده – دکتر بقائی کرمانی – حسین ملکی – محمود نریمان و عبدالقدیر آزاد.

در جریان تصویب لایحه ملی شدن صنعت نفت در مجلس شورای ملی و سنا (اسفند 1329 ) و روی کار آمدن دولت جبهه ملی به نخست وزیری دکتر محمد مصدق (اردیبهشت 1330 ) مطبوعات سهم بسزایی در تهییج و بسیج افکار عمومی و اعمال فشار بر رجال سیاسی و حکومت داشتند.

به رغم درصد پایین سواد در بین مردم، مطبوعات به واسطه تاثیر گذاری بر نخبگان و اقشار با سواد، بر عامه مردم نیز تاثیر می گذاشتند و در کنار رادیو و رسانه های سنتی افکار عمومی را شکل می دادند.

همچنین مطبوعات خود به مثابه یک موضوع سیاسی در بسیاری مواقع به محور و عامل درگیری ها، رقابتها، تغییرات و تحولات سیاسی تبدیل می شدند تا آنجا که همواره توقیف مطبوعات و مدیران آنها و مطالب جنجالی منتشره آنها و قانون مطبوعات و نحوه تعامل دولتها با مطبوعات در فضای سیاسی قبل و بعد از ملی شدن نفت، عرصه سیاسی درون مجلس و دولت را به خود اختصاص می داد و در سمت و سو و کیفیت بسیاری از تحولات سیاسی نقش اصلی ایفا می کردند و فراتر از جایگاه رسانه، خود به یک نهاد و بازیگر صحنه سیاست تبدیل می شدند.

از همان ابتدا جهت گیری های متفاوت و متعارض مطبوعات در تحرک بخشیدن و التهاب و تشنج فضای سیاسی نقش منحصر به فردی پدید آوردند.

مطبوعات وابسته به شرکت نفت انگلیس و مخالفان جبهه ملی از یکسو با تبلیغات و انتشار اخبار و شایعات تلاش می کردند مانع افزایش اعتبار و جایگاه اجتماعی آنان شوند و از سوی دیگر نشریات وابسته به حزب توده نیز که به دلیل تمایلات وابستگی و انحصار طلبی در عرصه سیاسی، شکل گیری جبهه ملی و جریان سیاسی متفاوت را مغایر با ایدئولوژی و منافع سیاسی خود می دانستند، حملات خود را به رقبای جدید آغاز کردند.

روزنامه به سوی آینده (حزب توده ) در تاریخ 7 آذر 1329 جبهه ملی و پیشوای آن را به فریبکاری و اغفال مردم متهم ساخت و متقابلا گروههای عضو و هوادار جبهه ملی مواضع شدیدی علیه حزب توده و گرایشهای چپ در مطبوعات خود انتشار می دادند و از ابتدا صحنه درگیری و تقابل فرساینده مطبوعات بین سه جناح طرفداران جبهه ملی و چپگرایان و عوامل دربار و انگلستان شکل گرفت.

پس از روی کار آمدن دولت جبهه ملی در اثر سیاست آزادی مطلق و بدون حد و مرزی که توسط دکتر مصدق نسبت به مطبوعات اتخاذ گردید به دلیل عدم بلوغ سیاسی و آثار دسیسه فتنه گران و عمال بیگانه، بسیاری از مطبوعات از فضای آزادی سوء استفاده کرده و با لجام گسیختگی و خشونت در رقابتهای مطبوعاتی فضای سیاسی و اجتماعی کشور را به شدت حساس و ملتهب و در بسیاری موارد متشنج می ساختند.

به رغم آنکه فشار افکار عمومی موجب گردید که در ماجرای تصویب اصل ملی شدن صنعت نفت و روی کار آمدن دولت جبهه ملی برای اجرای این قانون تقریبا همه مطبوعات موضع گیری مثبت، جانبدارانه و یا حداقل بدون تحریک و تهاجم اتخاذ نمایند و در پدید آمدن انسجام و اتحاد ملی ملی نقش مستقیم و موثری ایفا کنند اما به تدریج از همان هفته های آغاز کار دولت جدید، آثار منفی و متقابل رقابتها، اختلافات و درگیری های مطبوعاتی و حزبی هم در سطح نهاد های سیاست و هم در سطح جامعه و بین عموم مردم رو به افزایش و گسترش گذارد.

ترکیب کابینه اول دکتر مصدق در مطبوعات حزب توده، وابسته به دربار و بعضی از مستقلین با شدت و ضعفهایی موضوع مباحث اخلاقی گردید که با تشدید این اختلافات در درون جبهه ملی و متحدان مذهبی آن، مطبوعات نیز علاوه بر بازتاب آنها خود به صحنه گردان قضیه تبدیل شده و به آنها دامن می زدند.

دو روزنامه اصلی طرفدار جبهه ملی و دولت دکتر مصدق، روزنامه صبح (شاهد) به مدیریت علی زهری و گردانندگی دکتر مظفر بقایی، و روزنامه عصر (باختر امروز ) به مدیریت دکتر حسین فاطمی، از معروفیت و تیراژ و محبوبیت و اعتبار گسترده ای برخوردار بودند و به نوعی سرمشق، الگو و راهنمای سایر مطبوعات طرفدار دولت محسوب می گردیدند.

ادبیات نگارش خبر و تحلیل های سیاسی این دو نشریه که عمدتا کارکرد حزبی داشتند، هم بنا به ماهیت سیاسی گردانندگان آنها و هم متاثر از فضای روز، مشابه نشریات چپگرای وابسته به حزب توده و یا طرفداران دربار و عمال بیگانگان، سرشار از روحیه تهاجمی، شدت لحن و خشونت کلامی و تبلیغاتی بود.

تقریبا تمامی مطبوعات، شایعات و اخبار نادرست در مورد جبهه مخالف خود، کاریکاتورهای زننده، موضع گیری های تحریک آمیز و ناسزاگویی به یکدیگر را درج می کردند.

تهدید های صریح و تلویحی نسبت به یکدیگر و حتی مهدورالدم اعلام کردن رقبا و مخالفین و خط و نشان کشیدن برای حذف فیزیکی رهبران در بسیاری از مقالات و تفاسیر این مطبوعات، مستقل از نوع مواضعشان، به چشم می خورد.

دو روزنامه قدیمی عصر، اطلاعات و کیهان در رقابت حرفه ای و گاه سیاسی با باختر امروز، طیفی از مواضع مثبت، جانبدارانه، دو رو و فرصت طلبانه تا مخالفت با دولت دکتر مصدق را اتخاذ می کردند و متناسب با مواضع دربار و شاه، ولی در مجموع محتاطانه و زیرکانه رفتار می کردند تا ماههای آخر نزدیک کودتا و نیز چرخش کامل در سه روز آخر مانده به کودتا، به تلون و تغییر رفتار سیاسی و مطبوعاتی مبتلا بودند.

اخبار مجلس در صدر توجهات مطبوعات قرار داشت و فضای مطبوعاتی متاثر از مسایل و درگیری ها و اختلافات داخل مجلس و اظهارات نمایندگان و در موارد زیادی تاثیر گذار بر شدت و دامنه آنها بوده است.

مثلا باختر امروز که به دلیل جایگاه مدیر آن در جبهه ملی و دولت از لحاظ خبری موقعیت ویژه یافته بود بخش زیادی از ستونهای صفحات خود را به رویداد های مجلس اختصاص می داد و علاوه بر اخبار جلسات علنی و کمیسیون های مجلسین (شورا و سنا) تفسیرهای پارلمانی و اخبار حواشی نمایندگان را نیز به چاپ می رساند که معمولا پر سر و صدا و گاهی جنجال آفرین بود.

مقالات و سر مقاله های این روزنامه و اغلب روزنامه های موافق و مخالف دولت معمولا شدید اللحن و تند و پر حرارت نگاشته می شدند.

علاوه بر تولید داخلی، ترجمه برخی مقالات و اخبار خارجی خبرگزاری ها و مطبوعات غربی یا شرقی، مانند تایمز لندن، رادیو بی بی سی، رویتر، آسوشیتدپرس، تایم امریکا با توجه به مواضع دولتهای انگلیس و امریکا و نوع مواجهه مطبوعات داخلی با آنها از حیث موافقت یا مخالفت، در سمت و سو و کیفیت مطالب آنها تاثیر و بازتاب خاصی می یافت، چنانکه مقالات مطبوعات شوروی مانند پراودا، ایزوسیتا و خبر گذاری تاس با گرایش جانبدارانه در مطبوعات چپگرا انعکاس می یافت و متقابلا دستاویز ادعا ها و حملاتی در مطبوعات طرفدار دولت و وابسته به دربار که در مقطع قبل از 30 تیر مشترکا مواضع ضد کمونیستی داشتند، قرار می گرفتند.

پس از حاکمیت دولت جبهه ملی، روزنامه مردم ارگان حزب توده و سایر مطبوعات همسو، دولت مصدق را به گرایشات امریکایی متهم ساختند و در جریان خلع ید و اجرای قانون ملی شدن نفت، این دولت را خیانتکاری که در صدد سازش با انگلستان است نامیدند.

روزنامه مردم در تاریخ 19 مرداد 1330 تاکید کرد که (دولت مصدق می خواهد مسئله نفت را به سود امپریالیسم پایان دهد... و به ملت ما خیانت می ورزد... )

پیش از این اخبار نادرست و شایعات تحریک آمیز عمال شرکت نفت انگلیس در مطبوعات وابسته به دربار و عمال انگلیس مشابه نشریات چپگرا انتشار می یافت.

انتشار اخبار و اطلاعات مربوط به کشف اسناد خانه سدان که برخی رجال سیاسی و مطبوعات را وابسته به شرکت نفت انگلیس معرفی می کرد، در اغلب مطبوعات به ویژه روزنامه شاهد، باختر امروز و حتی مطبوعات وابسته به حزب توده با بهره برداری های سیاسی متفاوتی بازتابهای گسترده ای یافت این اسناد که مربوط به اداره اطلاعات و انتشارات شرکت نفت انگلیس بود و عده زیادی از فعالان سیاسی و مطبوعات را در مظان اتهام همکاری با انگلستان قرار داده بود موجی از درگیری های سیاسی و مطبوعاتی را ایجاد نمود و فضای کشور به شدت متشنج و ملتهب گردید.

برخی روزنامه های مخالف دولت مانند (طلوع)، (صدای وطن) و روزنامه نگاران و فعالان سیاسی مشکوکی مانند علی جواهر کلام و بهرام شاهرخ در کنار برخی از مقامات دولت مانند بختیار طبق این اسناد وابسته به انگلستان معرفی می شدند طی نامه نخست وزیر به مجلس که ضمن آن گزارش دادیار دادسرای تهران در مورد این اسناد نقل شده تاکید می شود : ( اسناد ارتباط روزنامه نویسها و نویسندگان و بعضی از رجال در این اداره ملاحظه می شود.)

از آن پس (گونی سدان ) برچسب و حربه ای بود که تا مدتها در مطبوعات علیه مخالفان و رقبا مورد استناد قرار می گرفت تا آنجا که مدتها حتی در صحن مجلس شورا برخی فعالان سیاسی و خبرنگاران با مشاهده اشخاص مورد نظر با صدای بلند می گفتند : (گونی سدان).

واکنش مطبوعات مخالف دولت به ویژه مطبوعات وابسته به حزب توده مانند مردم، بسوی آینده، نیسان، حجار در قبال سفر نماینده رییس جمهمور امریکا (اورل هریمن ) برای مذاکره و میانجی گری در مسئله نفت و آشوب و کشتار 23 تیر 1330 ناشی از درگیری تظاهرکنندگان توده ای و گروه های مخالف ناسیونالیست با یکدیگر و مداخله مامورین انتظامی، جنجال های مطبوعاتی و سیاسی وسیعی در پی داشت.

مطبوعات وابسته به حزب توده در برابر حملات و اتهامات مطبوعات وابسته به حزب زحتمکشان و حزب ایران که مدافعان دولت مصدق بودند، در کنار مطبوعات وابسته به دربار و عمال بیگانگان، توامان برای تضعیف دولت اخبار اغراق آمیز و تحریک کننده از ماجرای 23 تیر منتشر می ساختند در حالی که گزارش شهربانی دو مقتول و سایر گزارشها حداکثر 20 کشته و 41 مجروح را در این ماجرا بر می شمردند، مطبوعات مذکور چپ و راست از به قتل رسیدن ده ها نفر بدست ماموران دولت مصدق سخن می گفتند.

ورود نماینده انگلیس (استوکس) و مذاکرات همزمان دولت ایران با هریمن و استوکس و جنجال های مطبوعاتی و سیاسی آن در خلال تیر تا شهریور 1330 و در نهایت شکست مذاکرات مزبور، در مطبوعات توده ای و درباری تا به زیر سوال بردن اصل ملی شدن نفت در شرایط ناکامی مذاکرات، کشیده شد و افکار عمومی به سوی یاس و نا امیدی سوق داده می گشت در برابر این مطبوعات، به استناد به یکی از سخنان دکتر مصدق، مطبوعات هوادار دولت به ویژه باختر امروز و شاهد، به اقلیت مخالف مجلس لقب (یتیمچه های استوکس) دادند و همواره در مناسبتهای گوناگون این برچسب را بکار می برند.

در این شرایط، انعکاس تشدید یافته مشاجرات و درگیری های داخل مجلس که در اغلب مواقع خود حاوی هتاکی و اهانت بود به شکل تحریک کننده و عصبی با قلم بی پروا و توهین آمیز بسیاری از خبرنگاران و نویسندگان مطبوعات (اعم از طیف موافق و مخالف دولت )، آثار منفی گسترده ای بر افکار عمومی بر جای می گذاشت.

آیت االله کاشانی و نیروهای مذهبی متحد وی نیز در مطبوعات وابسته به حزب توده و وابسته به دربار همانند مصدق و دولت وی آماج حملات و هتاکی های گوناگون و تشنج آفرین بودند بسوی آینده در 16 بهمن 1330 ضمن حمله به کاشانی وی را فریب خورده ای معرفی کرد که جبهه ملی سر وی کلاه گذاشته است.

نشریه طنز چلنگر با اشعار و کاریکاتورهای زننده دکتر مصدق و آیت الله کاشانی و موافقان دولت را مورد حمله قرار می داد.

روزنامه (داد) وابسته به عمال انگلستان و دربار در 17 دی 1330 نوشت : (آخر این کاشانی چه می خواهد و با جان و مال ما می خواهد چه کند ؟ ) همچنین در همین نشریه یکی از تیترهای اصلی صفحه اول این بود : ( آیا این چاقوکشیها و تحریک کسبه به غارت و قتل و جرح در محضر کاشانی به وجود می اید ؟ )

در همین شماره (مصداق السلطنه بدبخت ) که باید برای همیشه (نفرین عمومی را بدرقه خود سازد ) در مورد نخست وزیر درج گشته بود.

سایر روزنامه های درباری و راستگرا مانند آتش – داد – آرام – اعتدال ایران – نوای ملت – گلهای سرخ – مرزبان و داریا نیز از زمستان 1330 بر شدت و صراحت حملات خود به دولت مصدق و هواداران ناسیونالیست و مذهبی آن افزودند.

در ماجرای مذاکره دولت مصدق با نمایندگان انگلیس و امریکا، روزنامه بسوی آینده (حزب توده) دولت را به پیروی محض از امپریالیزم امریکا و در راه خیانت و سازش با شرکت نفت جنوب متهم ساخت.

یکی از مطبوعات درباری و راستگرا به نام ( جانسپاران میهن ) در صفحه اول خود با عناوینی مانند ( حکومت پاپوش دوز دکتر مصدق )، 0 خاک بر سر معون نخست وزیر ) ( مدرک خیانت دکتر بقایی ) ( سوء استفاده مالی دکتر فاطمی ) حملات تندی به دولت می کند و شایعات و اخبار تحریک آمیز و نادرست را درج می نماید.

نشریه دیگری به نام (نقاب سیاه ) که مالک آن یکی از کاباره دارهای معروف خیابان لاله زار به نام (ارباب ) بود، در نخستین شماره خود با حروف درشت این تیترها را به چاپ رساند : ( بی پدر و مادر ها مملکت را به خاک و خون کشیدند – جوش نزنید همه تان نوکر انگلیس هستید – بی شرفهایی که مشروطیت و مادر وطن را به روز سیاه نشاندند.

این ادبیات هتاکانه، مبتذل، تشنج آفرین و آکنده از دروغ و تهمت و افترا که نشانه حاکمیت لمپنیزم و اوباشگری بر بسیاری از مطبوعات بود، دامنه خود را به اکثر قریب به اتفاق مطبوعات مهم و مطرح آن زمان کشانده بود.

دکتر مصدق در جلسه 17 شهریور 1330 مجلس شورای ملی طی نطقی گرایشهای سیاسی موجود در کشور را اینگونه دسته بندی می کند : ( در این مملکت سه عقیده وجود دارد اول عقیده هواخواهان سیاست انگلیس... عقیده دوم مربوط به اشخاصی که تمایل به مرام چپ دارند... و عقیده سوم وطن پرستان ایران است.)

این دسته بندی تا مقطع 30 تیر 1331 در مورد کلیه مطبوعات تقریبا مصداق کامل داشت.

با در نظر گرفتن گرایش هر نشریه و روزنامه ای، مطبوعات جهت اخبار و تفاسیر خود را تعیین می کردند مثلا در انعکاس و بزرگنمایی اختلافاتی که در اجرای خلع ید بین مسئولان دولتی رخ داد و موجب طرح مطالب تند و تحریک آمیز و تشدید اختلافات در سطح جامعه می گشت در نهایت به رغم انجام خلع ید و استقرار مسئولان ایرانی، از آنجا که با خروج کارکنان انگلیسی در مرداد ماه 1330 عملا پالایشگاه آبادان از کار افتاد و عواید نفت قطع گردید و موجب بحران مالی دولت شد، مطبوعات متناسب با اوج گیری مشکلات بر مطالب یاس آمیز و دشمن خواهانه خویش خواسته یا ناخواسته، آگاهانه یا نا آگاهانه، افزودند، در پی این مشکلات، مطبوعات درباری به تبعیت از رجال وابسته به انگلیس مانند جمال امامی رهبر اقلیت مخالف مجلس با مقالات و مطالب خود خطر کمونیزم و افزایش قدرت کمونیستها را طرح کردند و مدعی شدند که با عملکرد دولت و افزایش بحرانها و کمبود ها، کشور به سمت انقلاب کمونیستی پیش می رود.

در حالیکه مطبوعات چپگرا و وابسته به حزب توده، مدعی بودند که مصدق عامل امپریالیسم و جبهه ملی سر سپرده امریکاست و متقابلا مطبوعات طرفدار دولت با حملات شدید و ایراد اتهامات مشابه کلیه مخالفان دولت را عمال انگلستان می نامیدند.

در ماجرای غائله 14 آذر 1330 و تظاهرات گروههای وابسته به حزب توده که منجر به درگیری پلیس و تظاهر کنندگان شد و طی آن یک سرهنگ شهربانی به قتل رسید گروههای طرفدار دولت مانند حزب زحمتکشان، سومکا، و پان ایرانیست با چماق و چوب به توده ای ها حمله ور شده و به دفاتر مطبوعات و مراکز مخالفان هجوم بردند.

در این حملات دفاتر روزنامه های منتسب به حزب توده و روزنامه های درباری مانند آتش، طلوع و فرمان و مراکزی مانند خانه صلح و تئاتر سعدی که به وابسته به توده ای ها بودند مورد هجوم و غارت قرار گرفتند.

بنا به اخبار مندرج در مطبوعات همان زمان، شعبان بی مخ سرپرستی گروهی از حمله کنندگان به توده ای ها و دفاتر مطبوعات مخالف دولت را بر عهده داشت متعاقبا مدیران برخی از روزنامه های غارت شده در مجلس متحصن شدندو جنگ سیاسی و مطبوعاتی جدیدی شکل گرفت.

روزنامه های چپ مانند آخرین نبرد (بجای بسوی آینده )، شهباز، چلنگر، فرمان تاریخ ( به جای نوید آزادی ) و آدینه از یک سو، روزنامه های راست متمایل به دربار مانند آتش، طلوع، وظیفه، پیک ایران و داد به بهانه حوادث مزیور حملات شدید و گسترده ای به دولت مصدق صورت دادند.

روزنامه صبح (شاهد) (طرفدار دولت ) نیز مخالفان را (موتلفین توده ای نفتی ) نامید و مدیران مطبوعات مزبور را (جیره خوار سفارت ) لقب داد.

روزنامه شورش (به مدیریت کریم پور شیرازی و موافق دولت ) با لحن مشابه مخالفان، مدیران آنها را (اراذل و اوباش ) برشمرد و حتی فحش های مستهجن خطاب به آنها و مخالفان دولت درج نمود تا آنجا که در جلسه 19 آذر 1330، کریم پور شیرازی مورد ضرب و شتم طرفداران و نمایندگان اقلیت مخالف دولت قرار گرفت و مجروح و روانه بیمارستان شد.

اوج گیری هتاکی و حملات زشت و رفتارهای مبتذل نمایندگان مجلس به ویژه مخالفان دولت در شرایطی بود که طی مدتی پخش مستقیم مذاکرات مجلس از رادیو آغاز گشته بود و از تریبون مجلس هتاکی ها و حملات توامان به دکتر مصدق و آیت الله کاشانی توسط برخی نمایندگان مخالف دولت انجام می پذیرفت و مستقیما به گوش مردم می رسید.

در آستانه انتخابات مجلس هفدهم (آذر و دی 1330 ) حملات سیاسی و مطبوعاتی تند و تحریک آمیز به اوج و گسترش خود رسید در شرایطی که مشکلات فراوان مالی دولت و مذاکره با نمایندگان بانک بین المللی توسعه درباره نفت و وقوع ترور دکتر فاطمی که در ان زمان به نمایندگی تهران انتخاب گردید، امواج بزرگی از زدوخوردهای مطبوعاتی را موجب گشته بود.

نتایج انتخابات مجلس هفدهم و توقف ادامه انتخابات در نیمی از حوزه ها و مخالفت اغلب گروههای سیاسی و حتی نخست وزیر با نحوه برگزاری انتخابات، اختلافات را تا حد انفجار آمیزی در مطبوعات بازتاب داده و تشدید ساخت.

روزنامه (بسوی آینده ) (توده ای) ( مصدق و دارو دسته اش ) را (چاکر آستان استعمارطلبان آمریکایی ) توصیف نمود.

روزنامه پان ایرانیسم (طرفدار دولت مصداق ) توده ای ها را ( بیگانه پرست، دشمن وطن و چاکر با وفای استالین و نوکر خوار انگلستان ) نامید.

روزنامه های درباری مانند طلوع نیز با کلمات زشت و مستهجن به مصدق حمله می کردند.

روزنامه (آتش) ( متعلق به مهدی میر اشرافی نماینده مخالف دوره 16 و 17 مجلس) مصدق را به قیام علیه مشروطیت متهم ساخت.

دکتر مصدق در جلسه معارفه غیر رسمی با تعدادی از نمایندگان منتخب مجلس 17 (در تاریخ 23 فروردین 1331 ) ضمن اشاره به مخالفین خود در مورد ماجرای نفت گفت :

( ما می دانستیم که بین ارباب جراید و نمایندگان مجلس کسانی هستند که در خدمت و حمایت بیگانگان آنقدر تعصب دارند که از هیچ گونه ناسزا، افترا و تهمت نسبت به هموطنان خود، خودداری ندارند.

با گشایش مجلس هفدهم و امتناع دکتر مصدق از حضور در مراسم افتتاح بر خلاف سنت معمول در فضای سیاسی و مطبوعاتی سنگین علیه صحت انتخابات از اردیبهشت 1331 کشمکش های داخلی بر سر تصویب اعتبارنامه ها، مطبوعات به آوردگاه زد و خوردها و درگیری ها سیاسی تبدیل شدند و با تشدید مضاعف عصبیت و تنش های داخل مجلس را به افکار عمومی منتقل می ساختند.

این در شرایطی بود که از ابتدای سال 1331 (هشتم فروردین ) مجددا درگیری های خیابانی بین چپها و موافقین دولت آغاز شده و از سوی دولت حکومت نظامی یکماهه در تهران برقرار گشته بود.

در ادامه تشنجات سیاسی و درگیری دولت با مجلس سنا، احضار لیدر گروه اقلیت مجلس 16 ( جمال امامی ) به دادگستری به علت صدور چک بی محل، خوراک جنجال های مطبوعاتی فراهم می شد و همزمان دولت ایران درگیر شکایت دولت انگلیس به دیوان لاهه در مورد ملی کردن نفت نیز بود.

در پی نامه رسمی دکتر مصدق به مجلس هفدهم مبنی بر مخدوش بودن انتخابات و درخواست رد اعتبارنامه برخی از نمایندگان و انعکاس این موضوع عجیب و بی سابقه در مطبوعات موج دیگری از مباحث و مجادلات سیاسی و مطبوعاتی ایجاد گشت و توده ای ها نیز خواستار ابطال انتخابات گردیدند.

پس از درگیری های فراوان در مجلس بر سر تصویب اعتبارنامه های نماینگان و رسمیت یافتن مجلس هفدهم، 53 نفر از 66 نفر نماینده حاضر رای تمایل به تداوم نخست وزیری دکتر مصدق دادند شاه نیز به دنبال خودداری مجلس سنا از اعلام نظر به آنان تکلیف نمود تا نظر خود را در باره دولت مصدق اعلام کند و بالاخره 19 تیر 1331 فرمان مجدد نخست وزیری مصدق توسط شاه صادر شد.

از سوی دیگر طرح بحث تصمیم دکتر مصدق به درخواست اختیارات قانونگذاری شش ماهه از مجلس موجب عکس العمل های مختلف و شدید مطبوعات مخالف گردید و جنجال وسیعی که منجر به تظاهرات خیابانی موافقان و مخالفان در تهران و شهرستانها گردیده بود به راه افتاد و فضای کشور به شدت ملتهب شده بود.

در همین اثنا، دکتر مصدق پس از عدم موافقت شاه با درخواست وی مبتی بر تصدی مسئولیت وزارت جنگ توسط خودش، ناگهان بدون اطلاع و هماهنگی یارایزنی با یاران و همکاران خود، استعفای خویش را در 25 تیرماه 1331 اعلام نمود بعد ها دکتر مصدق در (خاطرات و تاملات ) این عمل را یک (خطای بزرگ ) توصیف کرد.

پس از استعفای دکتر مصدق مطبوعات هوادار جبهه ملی نقش اساسی را در بسیج و به صحنه آوردن مردم با انعکاس نظرات رجال و گروهها و نمایندگان مجلس و به ویژه مصاحبه ها و اعلامیه پرشور آیت الله کاشانی علیه قوام السلطنه و در حمایت از دکتر مصدق ایفا نمودند و با وجود آنکه 40 نفر از نمایندگان مجلس 17 به نخست وزیری قوام رای تمایل داده بودند 31 تن از نمایندگان با صدور اعلامیه ای به حمایت از دکتر مصدق برخاستند.

نشریات وابسته به حزب توده در این وقایع آرام آرام تغییر محسوسی در مواضع خویش داده و به مخالفان قوام و موافقان دکتر مصدق تغییر جهت دادند و طرفداران حزب توده در کنار سایر احزاب ومردم در ماجرای 30 تیر به خیابانها ریخته و از دکتر مصدق حمایت نمودند.

روزنامه کیهان مورخ 30 تیر 1331 می نویسد :

( در خیابان اکباتان، مقاومت مردم شدت بیشتری داشت در این خیابان که حزب زحمتکشان ملت ایران در آن واقع است و روزی فروش روزنامه های دست چپی در آن کار مشکلی بود آن مرکز فعالیت عناصر افراطی دست چپی نیز شده بود.

روزنامه شاهد ارگان حزب زحمتکشان، پرچمدار، ارگان پان ایرانیستها، روزنامه های جوانان دمکرات و به سوی آینده ارگان چپی های افراطی، با هم به فروش می رفت این سه چهار دسته که تا چند روز قبل غالبا با یکدیگر در زد و خورد بودند، امروز دوستانه و در کنار هم تظاهرات می کردند.

در ماجرای قیام 30 تیر و کشتار مردم به دست نظامیان، روزنامه اطلاعات که مخالف شناخته شده دولت مصدق محسوب می شد مورد حمله قرار گرفت و در اولین شماره (پس از تعطیلی دو روزه ) در تاریخ اول مرداد 1331 تغییر موضع داد و بخش عمده مطالب خود را به انعکاس جانبدارانه حماسه مردم در سی تیر اختصاص داد.

روزنامه کیهان نیز تمام مطالبش در همان روز و روز بعد در مورد وقایع سی ام تیر بود اما به دلیل مواضع مخالف عبدالرحمن فرامرزی مدیر آن در مجلس 17 در اولین شماره بعد از سی تیر اعلام کرد وی به علت بیماری از تهران خارج شده و امور تحریریه و سر مقاله ها با مسئولیت هیات تحریریه خواهد بود.

همه گروههای سیاسی در حمایت از قیام سی تیر اعلامیه دادند و کنترل پایتخت در دست مردم و هواداران دکتر مصدق قرار گرفت و شرایط به گونه ای بود که حتی دربار شاه نیز اعلامیه تسلیت صادر نمود.

در فاصله استعفای دکتر مصدق و انتصاب قوام تا قبل از سی تیر، مطبوعات مخالف بر حجم حملات خود افزودند ولی پس از قیام سی تیر تغییر موضع داده و خود را حامی افکار عمومی و جبهه ملی و دکتر مصدق و آیت الله کاشانی معرفی می کردند.

آثار مثبت روحی و روانی این پیروزی و متعاقب آن شکست انگلستان در دادگاه لاهه به افزایش امید و انگیزه مردم و تقویت انسجام ملی منجر گشت اما به زودی امیدواری به مشارکت متحد همه جریانها و مردم در صحنه مقابله با استعمار، تحت الشعاع اختلافات و قدرت طلبیها و درگیری هایی قرار گرفت که از فردای سی تیر مجددا فضای سیاسی و مطبوعاتی کشور را پوشاند.

متاسفانه بسیاری از مطبوعات با روشهای جنجالی و یاس آفرین خود سهم بسزایی در تلخ کردن کام شیرین مردم و افزایش اختلافات و مشکلات سیاسی داشتند.

با رای تمایل 61 نفر از 63 نماینده حاضر در جلسه 31 تیر مجلس هفدهم به زمامداری مصدق و رای تمایل 33 نفر از 41 سناتور حاضر در جلسه اول مرداد مجلس سنا، دکتر مصدق مجددا نخست وزیر شد.

در شرایط و فضای سیاسی جدید پس از سی تیر، مطبوعات حزب توده بر حملات خود به دربار شدت بخشید.

روزنامه (دژ) که به جای بسوی آینده انتشار می یافت در شماره اول مرداد 1331 با تجلیل از (رستاخیز سی ام تیر ) از شاه و ارتش تحت فرمان وی انتقاد نمود.

روزنامه  (شاهد ) دکتر بقایی که طرفدار دولت دکتر مصدق بود در شماره 2 مرداد 1331 نسبت به سوء استفاده و عوامفریبی با بهره برداری از قیام سی تیر هشدار می دهد و از روزنامه های (شهباز، بسوی آینده، طلوع، داد، اطلاعات، نبرد، آتش ) ( از هر دو طیف چپ و راست ) به عنوان مصادیق این امر یاد می کند و خطاب به ملت می نویسد :

(اینان موذیانه دست اتحاد به طرف شما دراز خواهند کرد تا کارد تیز خود را عوض سینه به پشت شما فرو کنند.

روزنامه توده ای (شهباز) نیز با تیتر درشت، بقایی را (حامی دربار) می خواند و وی را کسی که (به دربار سوگند وفاداری یاد می کند ) توصیف می کند.

پس از طرح لایحه اختیارات توسط دولت دکتر مصدق، مطبوعات مخالف دولت نیز مجددا مخالفتهای پیشین خود را آغاز نموده و حملات خود را تشدید کردند.

روزنامه درباری (داد) رفتار دولت را متناقض با مشروطیت و قانون اساسی برشمرد و روزنامه بسوی آینده (توده ای ) که تحت عنوان (دژ) انتشار می یافت ضمن تاکید بر ناقض قانون اساسی بودن لایحه اختیارات دفاع می کنند ) البته افراد و رجال مستقل و ناوابسته ای هم بودند که بنا به نظرات شخصی خویش نسبت به لایحه دکتر مصدق انتقاد و اعتراض داشتند ولی قضا به گونه ای بود که هر مخالفتی لاجرم به مفهوم قرار گرفتن در صف مخالفان راستی و چپی دولت تلقی می گردید.

اما به دلیل آثار ناشی از قیام سی تیر و افزایش اقتدار دولت دکتر مصدق با اتکاء به حمایت همه جانبه افکار عمومی، مخالفان دولت مصدق و لایحه اختیارات ناچار بودند یا سکوت و یا بالاجبار به خواسته های دکتر مصدق تن دهند.

در چنین فضایی طی جلسه 16 مرداد 1331 از 67 نماینده حاضر، 47 نفر به ریاست آیت الله کاشانی برای ریاست مجلس رای دادند در حالیکه در فراکسیون نهضت ملی طرفدار دولت در مورد ریاست مجلس رقابت و اختلاف بروز کرده بود و آنان از این انتخاب خرسند نبودند کما اینکه دولت نیز از آن استقبالی نکرد زیرا ایت الله کاشانی در آن شرایط نسبت به دولت دکتر مصدق نظرات و مواضع انتقادی بیشتری نسبت به گذشته اتخاذ کرده بود هر چند وی هنوز در صف جبهه ملی و از حامیان دکتر مصدق محسوب می گردید.

چند روز پیش از آن 13 مرداد 1331 به مناسبت آغاز چهارمین سال انتشار روزنامه باختر امروز، نامه ای از آیت الله کاشانی در این روزنامه به چاپ می رسد که در قسمتی از آن چنین آمده است : (کرارا گفته ام یکی از وسایل پیشرفت ملی شدن صنعت نفت روزنامه باختر امروز بوده، انصافا در این امر سهمی به سزا از افتخار را دارد و از این جهت جناب آقای دکتر فاطمی مورد تکریم و احترام هستند ). در همین شماره تحریریه باختر امروز به این شرح معرفی شده اند :

( دکتر حسین فاطمی مدیر ـ نصرالله شیفته سردبیر ـ دکتر علی شایگان نماینده عضو جبهه ملی عضو تحریریه ـ حسین مکی دبیر جبهه ملی عضو تحریریه ـ جلالی نائینی عضو موسس جبهه ملی عضو تحریریه ـ ذبیح الله منصوری مفسر سیاسی و نویسنده ـ اسماعیل رایین مترجم انگلیسی روزنامه ـ دکتر سعید فاطمی ـ دکتر رحمت الله مصطفوی و تنی چند از افراد دیگر به عنوان نویسندگان روزنامه... )

در آن مقطع تاریخی، مسئله دستگیری و مجازات قوام السلطنه که مجلس طی طرحی وی را (مفسد فی الارض ) شناخته و مصادره اموال و مجازات او را خواستار شده بود، به یکی از موضوعات بحث انگیز و مورد اختلاف تبدیل گردید و پی گیری و تاکید مستمر و فراوان روزنامه شاهد و دکتر مظفر بقایی در مقابل عدم اقدام دکتر مصدق و حتی گونه ای حمایت از وی، آرام آرام موجب طرح انتقادات و حملاتی به دولت مصدق از سوی بعضی از موسسان جبهه ملی و یاران قبلی دکتر مصدق گردید و روزنامه شاهد که از ابتدای نهضت ملی شدن نفت یکی از پایه های اصلی مطبوعات جبهه ملی و دولت دکتر مصدق بود به سمت مخالفت با آن تمایل پیدا کرد و بالاخره هم با وجود این درگیری ها و تشدید اختلافات و پی گیری های مستمر در مجلس و مطبوعات، تا پایان حکومت دکتر مصدق با وجود اقامت قوام در تهران هیچ تعقیبی از او به عمل نیامد و آسیبی بر وی نرسید.

انتصابات برخی مقامات دولتی پس از سی تیر شدید تر از انتصابات دوره قبل، موجب برانگیختن اختلافات درونی گردید و آیت الله کاشانی نیز اعتراضات خود را در مواردی مانند برخی مقامات نظامی و غیر نظامی مقصر در سی تیر و یا فاقد صلاحیت ابراز نمود بازتاب مطبوعاتی این اختلافات نیز موجب پدید آمدن نگرانی هایی در بین مردم نسبت به خطر تفرقه در رهبری نهضت ملی کردن نفت و تهدید دستاوردهای سی تیر می گردید.

از سوی دیگر در شهریور ماه 1331 روزنامه های وابسته به حزب توده اخباری مبتی بر وجود قصد کودتا علیه دولت مصدق توسط عوامل مرتبط با سفارت انگلستان منتشر ساختند و پس از اطلاعات بیشتر و پی گیری مقامات دولت دکتر مصدق و دستگیری برخی از عوامل این توطئه در مهر ماه 1331، دولت در 30 مهر ماه قطع روابط سیاسی ایران با انگلستان را به دلیل مداخله در امور داخلی ایران اعلام نمود کنسولگری های انگلیس را تعطیل ساخت.

در این شرایط روزنامه های درباری که بعد ها مشخص شد برخی از آنها مستقیما در ارتباط با شبکه تبلیغی کودتاچیان قرار داشته اند تبلیغات خود را علیه دولت افزایش دادند مطبوعاتی مانند : آتش ـ مهر ملت ـ آتشبار شرق ـ طلوع ـ صدای مردم ـ داد ـ شلاق ـ عقاب شرق.

در این میان در پی تصویب برخی لوایح قانونی با استناد به اختیارات قانونگذاری توسط دولت و اجرای آنها، موضوعاتی برای تشدید اختلافات داخلی جبهه ملی و جنجال در مطبوعات مختلف نیز فراهم می گشت و روند اتهامات و حملات متقابل در مطبوعات تداوم روز افزون داشت.

در جلسه 13 آبان 1331 در پی بروز اختلافات در فراکسیون نهضت ملی (طرفدار دولت )، شمس قنات آبادی عضو موسس جبهه ملی و این فراکسیون طی سخنانی چنین گفت :

( از آن روزی که ملی شدن صنعت نفت در کشور اعلام شد شما مطالعه کنید ببینید که هر روز یک روزنامه ای در مملکت ساخته شد و این روزنامه ها هر روز فحش به دکتر مصدق، آیت الله کاشانی و نهضت ملی ایران دادند ولی این فحش دهندگان بدانند که ملت پابرجاست.

با افزایش توهین و افترا به روحانیون و حتی مرجعیت در مطبوعات و اعتراضات مردم و روحانیون، دکتر مصدق به قانون مطبوعات مصوب به موجب لایحه اختیارات که مشکلات دیگری نیز در عرصه مطبوعات پدید آورده بود، در مورد شرایط درخواست کنندگان مجوز و نیز ممنوعیت توهین و افترا به ( شخص اول روحانیت که مرجع تقلید عمومی است ) و مجازات حبس برای آن، موادی را اضافه نمود در همان زمان برخی از دست اندرکاران مطبوعات و رجال سیاسی اعتقاد داشتند افزایش نابسامانی مطبوعات در دوره دوم زمامداری دکتر مصدق تا حد زیادی ناشی از قانون مطبوعات مصوب وی بود که زمینه سوء استفاده بسیاری از مخالفان و عوامل وابسته به بیگانگان را در عرصه مطبوعات فراهم می ساخت.

طبق آماری در آن زمان بیش از 373 روزنامه منتشر می شد که برخی شمار مطبوعات مخالف دولت مصدق را هفتاد نشریه بر شمرده اند در همان زمان نیز بسیاری عصر دولت دکتر مصدق را عصر طلایی آزادی مطبوعات توصیف می کردند و بعد ها نیز در کتب تاریخی اینگونه تعابیر در این مورد تکرار گردیده است.

از آذر ماه 1331 به بعد حملات دکتر مظفربقایی و روزنامه شاهد به دولت و شخص دکتر مصدق افزونی و شدت محسوس می یابد و بالعکس مواضع مثبت و هواخواهانه نشریات وابسته به حزب توده نسبت به دولت دکتر مصدق نیز بیشتر می گردد.

در دی ماه 1331 مباحث و درگیری های داخل مجلس در مورد شایعات و زمزمه انحلال مجلس توسط نخست وزیر و مقابله شدید دکتر مصدق با نمایندگان مدعی چنین امری، بازتابهای وسیع مطبوعاتی پیدا می کند و با گسترش تشنجات سیاسی به افزایش تظاهرات خیابانی در تهران و شهرستانها نیز می انجامد.

بعد از ارائه لایحه تمدید اختیارات قانونگذاری نخست وزیر برای مدت یکسال در جلسه 18 دی 1331 مجلس شورای ملی، مجددا  تنور اختلافات و درگیری های سیاسی و مطبوعاتی بر سر این موضوع داغ و شعله ور می شود.

در این زمان دوستان نزدیک دکتر مصدق مانند حسین ملکی، دکتر مظفر بقایی، شمس قنات آبادی، حائری زاده، علی زهری، یوسف مشار و نادعلی کریمی در مجلس مخالفتهای شدیدی با لایحه نخست وزیر می کنند مخالفت آیت الله کاشانی نیز ابعاد وسیع تری به این اختلافات می بخشد.

مطبوعات چپ و راست در له و علیه اختیارات یکساله مواضع تندی انتشار می دهند و حتی رویه مثبت حزب توده در قبال دولت دکتر مصدق تغییر می یابد.

روزنامه توده ای (شهباز) در 21 دی 1331 اقدامات مصدق را (رسواترین اشکال دیکتاتوری فاشیستی ) نامید اما فراکسیون نهضت ملی پس از یک مذاکره 6 ساعته با دکتر مصدق، به حمایت از لایحه اختیارات یکساله می پردازد و تظاهرات تهران و شهرستانها و تلگرافها و طومارهای مختلف در حمایت از لایحه دولت خطاب به مجلس شکل می گیرند.

مع الوصف دکتر مظفر بقایی طی یک نطق طولانی در جلسه 25 دی 1331 به انتقاد شدید از مصدق و لایحه وی می پردازد و تاکید می کند : ( با اختیارات مخالفم ولی با آقای دکتر مصدق موافقم ) که دکتر سنجابی در پاسخ به وی می گوید بنده شما را (منافق) می دانم و شمس قنات آبادی نیز در واکنش به سنجابی او را متقابلا (منافق) توصیف می کند طبیعی است که بازتاب مطبوعاتی اینگونه برخوردها بر شدت و تحریک آمیز بودن این اختلافات و درگیری ها می افزود.

نامه آیت الله کاشانی به عنوان رئیس مجلس در جلسه 28 دی 1331 در مخالف با لایحه اختیارات قرائت می شود طی این نامه لایحه اختیارات 0مخالف و مباین مسلم اصول قانون اساسی و صلاح مملکت و دولت ) توصیف گشته و موجب تعطیل مشروطیت و بازگشت به (حالت دیکتاتوری) خوانده می شود همچنین به عنوان رئیس مجلس با غیر قانونی خواندن اقدام مجلس در تصویب لایحه قبلی دستور عدم طرح لایحه در جلسه مجلس را می دهد وی در پایان این نامه حمایت کامل خود را از اقدامات دولت برای استیفای حقوق ملت در موضوع نفت اعلام می کند و تاکید می نماید که این موضوع ( به هیچ وجه ارتباطی با اختیارات غیر قانونی ندارد ) البته مطبوعات عمدتا جنبه مخالفت آیت الله کاشانی با لایحه و استنتاج مخالفت با دکتر مصدق را برجسته کردند و دامن زدند.

با این حال، دکتر مصدق در مذاکره با هیات 7 نفری منتخب مجلس، عدم تصویب لایحه اختیارات یکساله را عدم رای اعتماد به دولت خود می خواند و برخواسته خویش اصرار می ورزد.

پس از نامه مذکور و موضع سخت نخست وزیر، جبهه گیری بین آیت الله کاشانی و دکتر مصدق آشکارتر و شدیدتر می گردد که در مطبوعات واکنشهای گوناگونی را موجب می شود.

بسیاری از مطبوعات موافق دولت حملات و اهانتهای شدیدی به آیت الله کاشانی نموند و در بعضی از تظاهراتی که در تهران و شهرستانها به حمایت از دکتر مصدق انجام می گرفت شعارهای علیه وی نیز سرداده می شد و شایعات تحریک آمیز گوناگونی در نقاط مختلف علیه آیت الله کاشانی بین مردم پخش می گردید.

هیات رئیس مجلس 17 نیز در پاسخ به نامه آیت الله کاشانی دستور وی را منطبق با قوانین ندانست و تصمیم مجلس بر طرح لایحه را اعلام نمود.

پس از اعلام تحصن فراکسیون طرفدار دکتر مصدق در مجلس برای تعیین تکلیف قطعی لایحه اختیارات و فشار مطبوعات و افکار عمومی، لایحه مزبور در جلسه 29 دی ماه با 59 رای از 67 نماینده حاضر تصویب گردید اما باز هم آیت الله کاشانی با ارسال نامه ای به دکتر مصدق در تاریخ 30/10/31 مجددا مخالفت خود را تبیین نموده و توصیه به خودداری از آن می نماید.

انتشار این نامه و واکنشهای مطبوعاتی موجب افزایش نگرانیهایی در بخشهای مختلف جامعه به ویژه نیروهای مذهبی می گردد که در پی آن بیانه ای توسط آیت الله کاشانی در نفی اختلاف با دکتر مصدق و جلوگیری از سوء استفاده از مخالفت با لایحه اختیارات صادر می گردد در این اعلامیه آیت الله کاشانی حمایت مجدد خود را از دکتر مصدق اعلام می کند و متعاقب آن با میانجگری و حضور جمعی از چهره های سرشناس نهضت ملی در تاریخ 7 بهمن 1331 بین آیت الله کاشانی و دکتر مصدق یک ملاقات سه ساعته به منظور رفع اختلاف برگزار می شود پس از مذاکرات این جلسه اعلامیه ای با امضای مشترک هر دو نفر منتشر می شود که در بخشی از آن با اشاره به نقش مطبوعات چنین آمده است :

( چون اخیرا در پاره ای از جراید راجع به وجود اختلاف بین اینجانبان شایعاتی منعکس شده است و بخصوص پس از نامه ای که درباره اعتراض به لایحه اختیارات به مجلس نوشته شده بود تعبیرات ناروایی به عمل آمده است، امروز عصر که حضورا در این موضوع و سایر مسایل جاری مذاکره نمودیم لازم دانستیم به اطلاع عموم هموطنان عزیز برسانیم که ما همانطور که از اوان نهضت ملت ایران همقدم بودیم اکنون هم در راه خدمتگذاری به ملت و تعقیب هدف مشترک که تامین استقلال کشور و سعادت مردم مملت بر آن استوار می باشد همواره ساعتی بوده، هر یک در انجام وظایف خود در حصول به مقصود از هیچگونه همکاری خودداری نخواهیم داشت.)

در پایان این اعلامیه مشترک مردم به هشیاری و حفظ اتحاد و اتفاق فراخوانده شده اند.

انتشار گزارش مشروح این دیدار و اعلامیه آن و چاپ عکس هر دو در حال روبوسی یکدیگر در بسیاری از مطبوعات، تاثیر خوب و امیدوار کننده ای بر افکار عمومی بر جای می گذارد.

اما آثار این دیدار و تفاهم بین دو رهبر اصلی نهضت ملی شدن نفت، کم دوام و کوتاه بود.

مطبوعات چپ و راست همگام با برخی محافل و رجال سیاسی با انتشار اخبار و شایعات و مطالب تحریک آمیز و تفرقه انگیز، موجب افزایش و تشدید اختلافات بین آن دو گردیدند.در جلسات هفتگی برخی از نمایندگان مجلس در منزل آیت الله کاشانی مطالب اختلاف برانگیز فراوانی طرح می شد و مندرجات مطبوعات به ویژه نشریات وابسته به حزب توده و انتشار اعلامیه های مجعول و ناشناس علیه آیت الله کاشانی، زمینه های افزایش اختلاف و سوء ظن فیمابین را تقویت می نمود.

در 13 بهمن 1331 آیت الله کاشانی ضمن نامه ای خطاب به دکتر مصدق با ضمیمه کردن برخی از اعلامیه هایی که در آنها علیه وی حمله و هتاکی شده بود تقاضای بررسی و شناسایی عوامل تهیه و انتشار آنها را می نماید که دکتر مصدق نیز در پاسخ ضمن اظهار تاسف دستور رسیدگی فوری صادر می کند.

از سوی دیگر با افزایش اختلافات و کشمکش های دکتر مصدق و دربار، مطبوعات وابسته به دربار با بهره گیری از موضوعات روز به حملات خود علیه دولت دکتر مصدق می افزایند و به همین میزان به مرور مجددا نشریات وابسته به حزب توده مواضع ملایم و جانبدارانه در قبال دکتر مصدق به نمایش می گذارند.

در همان ایام روزنامه منشور برادری به عنوان ارگان جمعیت فدائیان اسلام انتشار یافت.

در گذشته روزنامه های (نبرد ملت ) (کرباسچی) و (اصناف) (کریم آبادی) به طور غیر رسمی ناشر مواضع و دیدگاههای این جمعیت محسوب می گردید که در آن زمان رهبران جمعیت با گردانندگان نبرد ملت اختلاف پیدا کرده و روزنامه اصناف نیز به سمت دکتر مصدق گرویده بود.

پیش از ان و عمدتا به دلیل زندانی بودن رهبران و اعضاء فدائیان اسلام در دولت مصدق، مطبوعات اندک متمایل به این جمعیت، مواضع انتقادی و اعتراضی در قبال دولت دکتر مصدق داشتند.

در 24 بهمن 1331 رهبر فدائیان اسلام سید مجتبی نواب صفوی پس از 20 ماه بازداشت توسط دولت دکتر مصدق (از خرداد 1330 ) از زندان آزاد شد ولی فعالیتها و مواضع سیاسی این جمعیت در قبال مسائل روز و دولت دکتر مصدق رو به کاستی گذارد و جهت اقدامات آن عمدتا فرهنگی اجتماعی با ماهیت دینی یافت.

پخش برنامه ای در بعد از ظهر و شب هفتم اسفند از رادیو که طی آن مردم به کشتار و قلع و قمع مخالفان دولت تحریک شدند، موجب صدور نامه هایی اعتراضی از سوی آیت الله کاشانی به مجلس و دادستان و اداره تبلیغات و رادیو گردید.

بازتابهای سیاسی و مطبوعاتی این موارد نیز مانند سایر موضوعات در دل مواضع و جهت گیری های سیاسی موجود مورد بهره برداری ارباب جراید قرار می گرفت.

در جریان واقعه نهم اسفند 1331 که جنجال های سیلسی بسیاری را موجب گردید یکی از عوامل تحریک مردم علیه دکتر مصدق و در حمایت از شاه، فاش نمودن خبر مسافرت محرمانه شاه به خارج از کشور توسط روزنامه (کیهان) بود که به مردم القاء می کرد به خواست و تحمیل دکتر مصدق عملا شاه در آستانه اخراج از کشور قرار گرفته است.

همان روز بیانیه ای در مورد احتمال سفر شاه توسط آیت الله کاشانی خطاب به مجلس و علما و سایر طبقات مردم منتشر می گردد و درخواست جلوگیری از انجام این سفر و عواقب ناخوشایند بعدی آن می شود.

دکتر مصدق هم بعدا اظهار می دارد که خود وی نیز از شاه درخواست لغو سفر کرده بود ولی در مقابل اصرار شاه بر تصمیم خود ناچار به همراهی و فراهم کردن مقدمات آن گردیده بود اما مطابق مطالب برخی نشریات مخالف دولت و شایعات مردم تصور می کردند که دکتر مصدق می خواسته است برای تحکیم موقعیت و قدرت خود، شاه را از ایران دور نماید.

پس از تجمع گروهی از مردم و افراد تحریک شده و سازماندهی شده در برابر کاخ شاه و سر دادن شعار در حمایت از شاه و مخالفت با مصدق، دکتر مصدق نسبت به خود احتمال برنامه سوء قصد جانی می دهد و با راهنمایی یکی از اعضای کاخ سلطنتی از در دیگری به خارج از کاخ راهنمایی می شود اما بعدازظهر با حمله این افراد که در بین آنها اوباش و برخی نظامیان دیده می شدند به منزل دکتر مصدق، وی مجددا از طریق باغ مجاور منزل خود می گریزد و به مجلس می رود.

انجام تظاهرات علیه دکتر مصدق از موضع دفاع از شاه با فضا سازی انجام شده در مورد خبر و مظلوم نمایی شاه در اوج اختلافات داخلی سران جبهه ملی و فراکسیون نهضت ملی مجلس، از اهمیت و ابعاد خاصی برخوردار بود، نحوه بازتاب جزئیات این واقعه و اظهارنظرهای مختلف شخص دکتر مصدق و برخی نمایندگان و اتهاماتی که در مورد این موضوع نسبت به بعضی از گروهها و رجال در مجلس و مطبوعات طرح می گردد بر دامنه اختلافات و تشنجات سیاسی می افزاید.

در دهم اسفند نیز تظاهرات مختلفی در حمایت از مصدق صورت می گیرد.

فرمانداری نظامی به دستور دولت دکتر مصدق به اتهام مشارکت در توطئه نهم اسفند برخی از مخالفان شناخته شده دولت را احضار و بازداشت می کند و واکنشهای سیاسی و مطبوعاتی این امر و اصل ماجرا با اغراقها و بزرگنمایی ها و حاشیه پردازی هایی که در مطبوعات مختلف با انگیزه های متفاوت صورت می پذیرفت، شرایط بحرانی دیگری پدید آورده بود.

در میان نشریات حزب توده در فضای تشدید اختلاف دکتر مصدق و دربار بر حملات خویش به دربار نیز می افزایند و آرام آرام مواضع مشابه مطبوعات طرفدار دولت می گیرند.

اولین شماره روزنامه طرفدار دولت (باختر امروز ) در آغاز سال 1332 با انتقاداتی به دربار و شاه انتشار می یابد و در لابلای اخبار و تفاسیر آن تشدید اختلاف نخست وزیر با دربار به روشنی دیده می شود. سایر مطبوعات نیز پس از تعطیلات نوروزی با اخبار و تفاسیر گوناگون بحران بین دکتر مصدق و شاه را از زاویه تمایلات سیاسی خود دامن می زنند.

به دنبال ربوده شدن و قتل افشار طوس رئیس شهربانی دولت دکتر مصدق در اردیبهشت 1332 و بازداشت و احضار برخی مخالفان دولت به اتهام مشارکت در این توطئه فضای درگیری ها و اختلافات سیاسی شکل حادتری به خود می گیرد.

فضل الله زاهدی وزیر کشور کابینه اول دکتر مصدق که در این موضوع مورد اتهام واقع می شود در مجلس تحصن می کند و آیت الله کاشانی به عنوان رئیس مجلس با وی دیدار و با تحصن او در مجلس موافقت می نماید.

در تاریخ 15/2/1332 روزنامه توده ای (شهباز ) با تیتر بزرگ نوشت : ( دست کاشانی برای پذیرایی از زاهدی در مجلس دلیل قاطعی است بر همدستی زاهدی و کاشانی و شرکت جدی انان در توطئه کودتا ) انتشار مطالب و حملات زننده و تحریک آمیز در سایر مطبوعات موافق و مخالف دولت علیه یکدیگر و علیه آیت الله کاشانی و مخالفان دولت امواج تشنج و درگیری را در سطح کشور منتشر می سازد این مجادلات با لایحه دولت دکتر مصدق مبنی بر سلب مصونیت پارلمانی از دکتر مظفر بقایی به اتهام مشارکت در قتل اقشار طوس در 29 اردیبهشت ماه به اوج خود می رسد.

مطبوعات چپگرا و طرفدار دولت با شدت و خشونت تمام مخالفان دولت دکتر مصدق و به ویژه آیت الله کاشانی و نمایندگان مخالف در مجلس را مورد حملات مداوم قرار می دهند.

از خرداد 32 و تجدید قرارداد بازرگانی ایران و شوروی که حجم معاملات نسبت به گذشته تا دو برابر افزایش یافت و اعلام امادگی شوروی برای مذاکره درباره رفع اختلافات مرزی و مالی بین دو دولت تبلیغات مثبت نشریات وابسته به حزب توده سیر صعودی و فوق العاده گرفت.

تبلیغات وسیع دولت شوروی مبنی بر آمادگی شوروی برای کمک به ایران و تحکیم مناسبات دو کشور به همراه حملات شدید نشریات توده ای به مخالفان مصدق و تجمعات و تظاهرات گروههای وابسته به آنها و اعلام حمایت از دکتر مصدق بازتابهای بسیار تحریک کننده ای هم در مطبوعات غرب داشت و هم موجب تحریکات و افزایش نگرانیها در افکار عمومی داخل کشور گشت.

انگلستان و دربار و مخالفان مصدق هر کدام با انگیزه های خاص خود نیز این موارد را به عنوان مستمسکی برای اثبات خطر کمونیزم و انحراف نهضت ملی و ناتوانی دولت مصدق در برابر توده ای ها و امکان گسترش نفوذ آنان در کشور، در تبلیغات سیاسی و مطبوعاتی خود استفاده می کردند.

حوادث و درگیری و زد و خورد نمایندگان در جلسه 17 خرداد 32 مجلس بر سر گزارش هیات 8 نفری در مورد تعیین حدود اختیارات شاه و نخست وزیر، به تفصیل و مانند همیشه با ادبیات آتشین و تحریک کننده در مطبوعات موافق و مخالف بازتاب یافت.

29 خرداد 32 به مناسبت سالروز خلع ید، فراکسیون نهضت ملی از مردم تهران برای تظاهرات در میدان بهارستان دعوت می کند و حزب توده ایران و سازمانهای وابسته به آن نیز به این دعوت پاسخ مثبت می دهند و مطبوعات توده ای با تشدید حمله به مخالفان دولت بر حمایت خویش از دکتر مصدق می افزایند.

در پی درخواست استیضاح دکتر مصدق و چند وزیر در جلسه 15 تیر 1332 با موضوع شکنجه متهمان قتل افشار طوس و بیان برخی اظهارات نمایندگان مخالف دولت در محافل سیاسی و مطبوعاتی احتمال انحلال مجلس هفدهم طرح گردید.

دکتر مصدق نیز طی نامه ای به رئیس مجلس (دکتر معظمی عضو فراکسیون نهضت ملی )، رفتار مخالفان دولت در مجلس را غیر قابل تحمل خواند و تلویحا موضوع رفراندم برای انحلال مجلس را نیز ذکر نمود.

همان روز اطلاعیه شدید اللحن ایت الله کاشانی علیه دکتر مصدق و توصیف وی به عنوان (یاغی طاغی ) و نامیدن عملکرد وی به عنوان دیکتاتوری احیای حکومت استبدادی و محو مشروطیت، انتشار یافت و عکس العمل های گسترده سیاسی و مطبوعاتی به دنبال داشت.

پس از ملاقات فراکسیون نهضت ملی با دکتر مصدق و پذیرش برنامه وی برای رفراندوم انحلال مجلس، 27 نماینده فراکسیون در بیست و چهارم تیر ماه سی و دو استعفای دست جمعی خود را اعلام نمودند و تا ظهر روز 25 تیر، با پیوستن بیست و پنج تن از نمایندگان سایر فراکسیونها و حتی مخالفان دولت، تعداد نمایندگان مستعفی به 52 نفر رسید و عملا مجلس هفدهم تعطیل گردید.

گسترش اختلافات و آشکار شدن ناتوانی دولت دکتر مصدق در حل مشکل نفت، وضعیت دولت را بسیار شکننده کرده بود در این شرایط با فرا رسیدن سالگرد 30 تیر، مراسم بزرگداشت این واقعه در مقابل مجلس به دو صورت برگزار شد.

فراکسیون نهضت ملی و گروههای ناسیونالیست طرفدار دولت دکتر مصدق برای جلوگیری از اختلاط میتینگ طرفداران چپی ها و توده ای ها با مراسم خودشان، صبح را به تجمع ملیون و بعداظهر را به توده ای ها اختصاص می دهند و در هر دو میتینگ انحلال مجلس هفدهم به عنوان یک خواسته اصلی تظاهرکنندگان اعلام گردید.

اما میتینگ توده ای ها در بعداز ظهر نسبت به تجمع صبح با نظم و ترتیب و نمایش قدرت تشکیلاتی و تعداد جمعیت چند برابر میتینگ صبح برگزار می شود که همین امر نگرانی های موجود در مورد خطر کمونیزم را در داخل و خارج از ایران دامن می زند تا حدی که برخی از رجال طرفدار و همکار دکتر مصدق ضمن اشتباه دانستن تفکیک آن دو مراسم بعدها اظهار می دارند که تصمیم به کودتای 28 مرداد پس از این واقعه توسط امریکا قطعی شد.

از این پس مطبوعات حزب توده کاملا در کنار مطبوعات طرفدار دولت دکتر مصدق به حمایت کامل از دکتر مصدق پرداختند و مخالفان وی را با قرار دادن دربار و عمال انگلستان و آیت الله کاشانی در کنار هم از یک گونه معرفی کردند و با تندی و شدت هر چه تمام تر حملات و اتهامات خود را به ویژه علیه آیت الله کاشانی و نیروهای مشهور به مذهبی تشدید می کنند.

در کنار مطبوعات رادیو نیز به طور گسترده تر و آشکارتری به حمله به مخالفان دولت دکتر مصدق می پردازد و مطالب تحریک آمیز فراوانی پخش می کند.

در مرداد ماه منزل آیت الله کاشانی به مرکز تجمع مخالفان دولت مصدق و انحلال مجلس تبدیل می شود و گروهی از نمایندگان غیر مستعفی نیز در مجلس متحصن می شوند و گروهی دیگر در جلسات منزل ایت الله کاشانی حضور پیدا کرده و گاهی به ایراد سخنرانی می پردازند.

در اعلامیه بسیار شدید اللحن آیت الله کاشانی علیه دکتر مصدق در تاریخ 6 مرداد 32 وی می نویسد:

(دولت رادیو را فقط برای مقاصد شخصی اختصاص داده و علیه اشخاص صالحی که می‌توانند سد راه دیکتاتوری اقای مصدق السلطنه بشوند به کار می برد لذا عقاید خود را بدینوسیله به سمع هموطنان عزیر می رسانم.)

در این اعلامیه ضمن برشمردن تناقض رفتار دکتر مصدق با مجلس هفدهم به مخالفت شدید با رفراندوم انحلال مجلس می پردازد و هر گونه همکاری با مصدق برای انجام رفراندوم را خلاف قانون و جرم توصیف می کند و از مردم می خواهد که در ان شرکت نکنند.

نهم مرداد 1332 بین طرفداران دکتر مصدق و اجتماع کنندگان در مراسم سخنرانی مخالفان در منزل ایت الله کاشانی زد و خورد شدیدی در می گیرد و عده ای با دخالت ماموران مجروح می شوند به دنبال این ماجرا آیت الله کاشانی اعلامیه دیگری مبنی بر تحریم رفراندوم صادر کرد و آن را طرح ریزی شده با نقشه اجانب خواند و با حرام شمردن آن تاکید نمود که هیچ مسلمان وطنخواهی در آن شرکت نخواهد کرد.

در تجمع دهم مرداد منزل آیت الله کاشانی مجددا با حمله طرفداران دولت دکتر مصدق و سنگ باران منزل و حضار ضمن مصدوم شدن رئیس کلانتری محل، یک نفر نیز به قتل می رسد و تعداد  زیادی مجروح و یا دستگیر می شوند.

آیت الله کاشانی در پاسخ به درخواست فرمانداری نظامی مبنی بر تحویل مقصرین حادثه که در منزل وی پناه گرفته اند گفت اوباش و چاقو کشان پان ایرانیسم و نیروی سوم با چاقو و سر نیزه و شعار مصدق پیروز است به مردم حمله کرده اند و آنگاه فرمانداری نظامی حقایق را وارونه جلوه می دهد.

با توجه به تعداد اندک مطبوعاتی که در حمایت از آیت الله کاشانی خبر و گزارش درج می کردند اغلب مطبوعات با گرایش های مختلف بیشتر تبلیغات منفی علیه وی و سایر مخالفان دولت دکتر مصدق را به نحو موثری منتشر می ساختند.

البته در همان شرایط حتی برخی از رهبران جبهه ملی و یاران نزدیک مصدق نیز با رفراندوم انحلال مجلس موافق نبودند ولی آن را اظهار نمی کردند و در نهایت به خواسته دکتر مصدق تمکین می نمودند.

خلیل ملکی پس از ناتوانی از منصرف ساختن مصدق به وی گفته بود : ( اقای دکتر این راه به جهنم ختم می شود ولی من تا جهنم هم همراه شما خواهم بود.)

با حوادث و تظاهرات در تهران و شهرستانها و صحنه گردانی موفق بسیاری از مطبوعات چپ طرفدار مصدق، رفراندوم انحلال مجلس در 12 مرداد در تهران و 19 مرداد 1332 در شهرستانها برگزار شد که به زعم مخالفان با استقبال کم و به زعم موافقان با استقبال بی سابقه و گسترده مردم برگزار شد.

در شرایطی که حزب توده هم از رفراندوم استقبال و اعلام شرکت نموده بود.

دکتر مصدق نیز پس از پایان رفراندوم از شاه صدور فرمان انتخابات مجلس هجدهم را درخواست کرد.

از همان ایام مطبوعات حزب توده مرتبا نسبت به خطر کودتا توسط انگلیس و امریکا هشدار می دادند و مخالفان دولت را در کنار طراحان کودتا مورد حملات تند و شدیدی قرار می دادند.

از اوایل مرداد ماه، روزنامه های تهران اخبار و مطالب گوناگونی درباره تشدید فعالیت توطئه چینان و عوامل دربار منتشر کردند.

روز 23 مرداد، روزنامه شجاعت خبر قریب الوقوع یک کودتای نظامی را منتشر کرد خلاصه خبر مزبور به شرح زیر بود :

(... کارگران، دهقانان، پیشه وران، روشنفکران، بازرگانان و طنخواه، مردم رشید ایران ! دشمنان ملت و نوکران دربار یکبار دیگر برای پایمال کردن محصول مبارزات شرافتمندانه شما به توطئه دامنه داری پرداخته اند این بار هم دربار در راس توطئه جای دارد قصد آنها این است که با یک کودتای نظامی زمام امور را بدست گیرند و نهضت ضد استعماری ملت ما را به نفع اربابان خود مختنق سازند.

وظیفه دارید که بیش از هر وقت دیگر هوشیار باشید، باید به محض بروز خطر، با تمام قوای خود و با استفاده از جمیع امکانات برای منهدم کردن توطئه دشمنان، وارد میدان شوید ! نیروهای شما بیکران است شما بارها دربار و عامل آن را شکست داده اید این بار هم می توانید و باید توطئه آنها را در هم شکنید و تار و مارشان سازید...)

گفتنی است که اقدامات سران حزب توده در روزهای پیش از کودتا از انتشار بیانه های هشدار دهنده تجاوز نکرد.

روز 25 مرداد پس از شکست مرحله اول کودتا، به دنبال دعوت فراکسیون نهضت ملی در مجلس، حزب ایران، حزب ملت ایران بر بنیاد پان ایرانیسم و جمعیت های وابسته به حزب توده، مردم به شرکت در یک میتینگ ملی در میدان بهارستان تهران دعوت می شوند.

این میتینگ با شرکت دهها هزار نفر که به گزارش شهربانی بیش از 50000 نفر تخمین زده شد بعدازظهر آن روز برگزار می شود و برای نخستین بار شعار (مرگ بر شاه خائن) توسط مردم سر داده می شود.

چهار تن از نمایندگان عضو جبهه ملی و دکتر فاطمی وزیر امور خارجه سخنرانی کردند.

دکتر فاطمی حملات تندی به شخص شاه نمود و مطالب سخنرانان و شعارهای مردم به سمت نفی رژیم سلطنتی و درخواست محاکمه و مجازات شاه رفت.

گزارش کامل مراسم و متن کامل سخنرانی ها و شعارها از رادیو پخش شد و مطبوعات به طور گسترده ای اخبار آن را منتشر ساختند.

مطبوعات مخالف دولت نیز وحشت زده شده و رنگ عوض کردند و مطبوعات طرفدار دولت و وابسته به حزب توده حملات شدیدی علیه دربار شاه، شخص شاه، مخالفان دولت و آیت الله کاشانی صورت دادند به ویژه روزنامه باختر امروز طی سه روز 25 و 26 و27 مقالات بسیار تند و صریحی علیه شخص شاه به قلم دکتر فاطمی منتشر ساخت.

بعدها پس از دستگیری دکتر فاطمی وی طی نامه ای محرمانه از داخل زندان می نویسد:

(از جریان میتینگ (25 مرداد و نطق فاطمی علیه شاه) دکتر (مصدق) کاملا مطلع بود حتی مقالات روزنامه را که تا آن وقت هرگز من به دکتر نشان نمی دادم در ان سه روز (25 و 26 و 27 ) خودم جمله به جمله مقالات را برای او خواندم در چند مورد هم که نظریات اصلاحی داشت در حضور خودشان اصلاح کردم و برای چاپ فرستادم ).

کریم سنجابی در خاطرات خود تصریح می کند که دکتر مصدق به وی دستور می دهد که با احزاب طرفدار دولت هماهنگی شود و مجسمه های شاه را پایین بیاورند وی می گوید که خلیل ملکی و خودش به دکتر مصدق با احزابی مانند (حزب ایران، حزب مردم ایران، نیروی سوم، پان ایرانیستها ) تماس می گیرد و عده ای را برای اجرای فرمان به زیر کشیدن مجسمه ها گسیل می دارند.

همزمان با احساس آرامش و پیروزی در دولت دکتر مصدق و طرفداران وی و همراهی با شعارهای رادیکال و غیر عملی و صحنه گردانی حزب ایران و حزب توده در پایین کشیدن مجسمه های پهلوی ها در شهر های بزرگ و سر دادن شعارهای جمهوری خواهی، فرمانداری نظامی به دستور نخست وزیر از بعد اظهر 27 مرداد 32 هر گونه تظاهرات و تجمع خیابانی را ممنوع اعلام کرد که به اعتقاد بسیاری این امر عملا به مفهوم خارج ساختن مردم از صحنه و خالی گذاردن عرصه برای کودتاچیان بود.

ماموران نظامی انتظامی دولت دکتر مصدق در شب کودتای 28 مرداد تظاهرات پراکنده مردم و طرفداران دولت و توده ای ها که عیله شاه و دربار و امریکا شعار می دادند و گاهی مطالبه جمهوری می کردند، حمله می برند و حتی گروهی از اوباش که در 28 مرداد نیز نقش آفرینی کردند همان شب در پناه ماموران به تظاهر کنندگان هجوم می آوردند و شعار زنده باد شاه سر می دادند.

در سه روز حساس و سرنوشت ساز 25 و 26 و 27 مردا�9�ا به دولت دکتر مصدق اعلام خطر می کنیم. و مي خواهيم فوراً براي سركوب كودت�%حنه، مشغول مذاکرات و جلسات درونی بی حاصل شدند و فرصت اقدام بعدی برای دشمن زخم خورده را فراهم نمودند.

برخی از مباحث درونی یاران مصدق در مورد چگونگی تشکیل شورای سلطنت و بررسی امکان و نحوه اعلام جمهوری بود اما تنها مخالف سر سخت این دیدگاهها شخص دکتر مصدق بود که با یاران خود همراهی نمی کرد.

روزنامه توده ای شجاعت که به جای بسوی اینده منتشر می شد طی 25 تا 27 مرداد مرتبا از ادامه عملیات کودتا خبر داده و خطاب به دولت هشدار می داد که :

( ما به دولت دکتر مصدق اعلام خطر می کنیم. و مي خواهيم فوراً براي سركوب كودتاچيان دست به عمليات جدي بزند.»

تنها افراد حزب ايران و نيروي سوم و حزب توده نبودند كه در روزهاي 26 و 27 مرداد دانسته يا ندانسته با ايجاد بلوا و آشوب و مختل ساختن نظم پايتخت، به سود كودتاچيان عمل كردند. در آن روز سرنوشت ساز، گروههاي ديگري كه از سوي برادران رشيديان تجهيز شده بودند، مأموريت داشتند با حمله به مغازه ها و غارت اموال مردم و نيز پخش شعارهاي ضد ملي و ضد مذهبي، مردم را نكران و مرعوب سازند و اين گمان را بوجود آورند كه پيروزي مصدق، پيروزي حزب توده و فناي اسلام است.

طي روزهاي 25، 26، 27 مرداد، مملكت بيش از هر موقع ديگر نياز به آرامش و امنيت و هشايري مردم و رهبران دولت داشت. دكتر مصدق تصميم داشت طبق تصويب نامه اي دربارة رژيم آيندة مملكت نظرخواهي كند. قرار بود عصر روز سه شنبه 27 مرداد جلسه فوق العاده هيئت دولت بدين منظور تشكيل شود. ولي چون سفير امريكا روز پيش به تهران بازگشته بود، درخواست ديدار فوري نخست وزير را كرده بود، جلسه هيئت وزيران به روز بعد، موكول شد و كودتاي روز 28 مرداد، به عمر دولت پايان داد.

در اين ميان، كميته مركزي حزب توده، خواستار تغيير فوري رژيم شده بود و طي بيانيه اي در روز 27 مرداد گفته بود: بكوشيم تا بساط سلطنت را از ميان برداريم و رژيمي كه اساس آن براي مردم استوار باشد، در كشور برقرار سازيم ... بايد بلادرنگ درافكندن سلطنت و برقراري جمهوري به رفراندوم گذاشته شود.

نتيجه مذاكرات آن روز مصدق و هندرسن و صدور دستور جلوگيري از تظاهرات مردم، بالاخص توده اي ها بسود كودتا چيان تمام شد و راه را براي طرح از پيش سازمان داده شده روزولت و همكارانش هموار ساخت.

خبرنگار روزنامه كيهان «در روزنامه مورخ 29 مرداد32» مشاهدات خود را درباره حوادث عصر روز27 بدين شرح نقل كرده است.

«... دسته هاي مختلف، با شعارهائي كه در دست داشتند. در خيابانهاي مركزي شهر به راه افتاده عليه شاه و بر له برقراري رژيم جمهوري شعار مي دادند.... اين وضع تا ساعت هشت شب ادامه داشت. مقارن همين ساعت جمع كثيري از جوانان وابسته به حزب توده در ميدان سپه جمع شدند و يك پارچه سفيد كه روي آن نوشته شده بود. «زنده باد حزب توده ايران» و به وسط ميدان آورند.

طولي نكشيد كه چند كاميون پاسبان و سرباز وارد ميدان شدند و به جمعيت اخطار كردند متفرق شوند... هر چند دقيقه يك بار به جمعيت هجوم مي آورند و مردم را تا داخل خيابانهاي اطراف تعقيب مي كردند و عقب ماندگان را با تفنگ و باتون مي كوبيدند و بالاخره مأمورين گاز اشك آور بكار بردند...

سربازان در جلو صف تظاهركنندگان قرار گرفته و در حالي كه تفنگ هاي خود را از روي دست بلند مي كردند شعار مي دادند «زنده بازد شاه، مرده باد خائنين، برقرار باد مشروطه، نابود باد حزب توده» در اينوقت مأمورين تظاهركنندگان را تعقيب مي كردند و هر كس را كه عليه شاه شعار مي داد مي گرفتند... جوانان حزب توده ارگان رسمي حزب را علناً مي فروختند و عليه رژيم سلطنتي شعار مي دادند... مأمورين انتظامي و افراد حزب ملت ايران و نيروي سوم، هنگام فروش روزنامه مردم به توده‌اي ها حمله مي كردند و روزنامه آنان را گرفته پاره مي كردند.

كار پاره كردن روزنامه، كم كم توسعه يافت، تا جائي كه سربازهاي طرفدار سلطنت روزنامه هاي عصر را هم كه مقالاتي عليه شاه نوشته بودند از دست روزنامه فروشان گرفته و پاره مي كردند. در خيابانهاي اسلامبول، نادري، فردوسي، لاله زار، منوچهري و شاه آباد، دسته هاي نيروهاي انتظامي، مرتباً به دنبال تظاهركنندگان مي دويدند و فرياد مي زدند: «برقرار باد سلطنت»... مدت سه ساعت، وضع خيابانهاي شهر، يكپارچه جنجال شده بود و مردم اين طرف و آنطرف مي دويدند. و طوري شده بود كه هيچكس به وضع خود اطمينان نداشت و اغلب زير دست و پا مي افتادند و مصدوم مي شدند... به چند مركز توده‌اي حمله شد و اثاثيه و اموال آنها را به تاراج بردند...»

دو روزنامه شاهد «بقايي» و ملت ما «شمس قناب آبادي» طي روزهاي 25 تا 27 مرداد شديدترين حملات را به دولت و دكتر مصدق وارد ساختند.

مطبوعات طرفدار دكتر مصدق مانند باختر امروز، شورش، جبهه آزادي، نيروي سوم، حاجي باتبا، آپادانا، مردم ايران، اصناف و ... در روزهاي مزبور تيترها و مطالب خود را به حمايت از دكتر مصدق و حملات شديد به شاه، دربار، مجلس و مخالفان وي اختصاص دادند و بسياري از آنها نفي رژيم سلطنتي و تقاضاي جمهوريت نمودند. تيترهايي مانند:

«مردم مي خواهند بساط سلطنت برچيده شود و جمهوريت مستقر شود.»

«محمدرضا اه خائن بايد محاكمه و مجازات شود.»

«رژيم نوين جمهوريت، ايارن نوين با جمهوريت»

مخلع شاه لندن پناه و اعلام رژيم جمهوريت خواسته ملت ايران است.»

در تظاهراتي كه طي اين سه روز در تهران و شهرستانها عليه شاه و درخواست جمهوري مي شد. اداره امور و كنترل كارها توسط نمايندگان و اعضاي حزب ايران و گروههاي وابسته به حزب توده انجام مي شد. و به شهادت گزارشهاي شهرباني دولت مصدق در بسياري از شهرستانهاي بزرگ نمايندگان حزب ايران با مراجعه به فرمانداري و ابلاغ درخواست حزبي، نسبت به پايين كشيدن و تخريب مجسمه هاي شاه و پدرش تحت نظارت و حمايت مأمورين دولتي و انتظامي اقدام مي كردند.

روز 28 مرداد 1332 با حركت گروههاي اندك و سازماندهي شده اوباش و اراذل و برخي از نظاميان، خيابانهاي شهر تهران و مراكز مهم تحت حمايت كاميونها و تانكها به تصرف كودتاچيان در آمد.  مثلاً در بخشي از عمليات كودتا مهاجمين در حالي كه چند كاميون پاسبان و سربازان فرمانداري نظامي در پيشاپيش و دنبال آنها حركت مي كرد و عده زيادي مردم بيكار و كنجكاو نيز آنها را همراهي مي كردند. به حزب ايران رسيدند و پس از شكستن در عمارت و غارت وسايل دفاتر آن، عازم روزنامه باختر امروز شدند و آنجا را نيز به آتش كشيده طبقه فوقاني آن را كه محل انجمن اسلامي دانشجويان بود شكسته و غارت كردند. ساختمان روزنامه شهباز، متعلق به حزب توده نيز دستخوش حمله و حريق مهاجمين قرار گرفت...

طي اين مدت ، راديو تهران برنامه عادي خود را پخش مي كردد و كوچكترين خبري درباره آشوبگريهاي شهر و غارت ساختمان روزنامه ها منتشر نساخت. در خيابانهاي نادري و شاه اباد، عده اي از زنان بدكاره به سردستگي ملكه اعتضاي و آجودان قزي، در حالي كه عكس هاي شاه را در دست داشتند زنده باد شاه مي گفتند، به صف اوباشان و چاقوكشان ملحق شدند. مردم عامي و بي خبر نيز، كه تعدادشان پيوسته افزايش مي يافت، به دنبال آنها مي رفتند.

اهالي تهران، بخصوص جوانان و دانشجويان دانشگاه، كارمندان ادارات دولتي و كسبه، حيران و بي خبر از عمق توطئه، اوضاع را نظاره مي كردند.

گروهي از جوانان، به ابتكار خود  در دسته هاي كوچك، درصدد مقابله با اوباشان مزدور برآمدند ولي با مداخله نيروهاي انتظامي عقب نشستند و مانند هزاران تن مردم بهت زده تهران، در كنار خيابانها و يا به دنبال صف طولاني تظاهركنندگان ناظر اين صحنه بودند. دكانداران در خيابانها نيز نگران و بلاتكليف، براي جلوگيري از دستبرد چپاولگران مغازه هاي خود را بسته و يا جلوي دكانهاي تيم بسته، ايستاده بودند.

مردم شهر تهران كه چند بار توطئه هاي عليه نهضت ملي را با قيام خود و پشتيباني از دولت مصدق خنثي كرده بودند. صبح روز 28 مرداد، بدون رهبر و فرمانده، شاهد، ترديد و تزلزل رهبران نهضت ملي و خيانت و سهل انگاري چند تن از فرماندهان نظامي و رؤساي سازمان هاي انتظامي بودند. پيروزي سريع كودتاچيان در روز 28 مرداد نه تنها براي ملت ايران بلكه براي كرميت روزولت و سردمداران كوتاه نيز باوركردني نبود.


منابع و مأخذ:

ـ اسناد مطبوعات ايران (1332- 1320) ـ سازمان اسناد ملي ايران ـ 1374.

ـ اسنادي از مطبوعات ايران (1340- 1320) ـ اداره كل آرشيو، اسناد و موزه دفتر رئيس جمهور ـ 1378.

ـ عمليات آژاكس ( بررسي اسناد سيا دربارة كوتادي 28 مرداد) ـ مؤسسه مطالعات و تحقيقات ابرار معاصر تهران ـ 1380.

ـ جنبش ملي شدن صنعت نفت و كودتاي 28 مرداد ـ غلامرضا نجاتي ـ شركت انتشار ـ 1366.

ـ مصدق و نبرد قدرت ـ همايون كاتوزيان ـ ترجمه احمد تدين ـ مؤسسه خدمات فرهنگي رسا ـ 1371.

ـ ظهور و سقوط سلطنت پهلوي (خاطرات فردوست) ـ مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي ـ 1369.

ـ مجموعه اي از مكتوبات، سخنراني ها و پيامهاي آيت الله كاشاني ـ م. دهنوي ـ انتشارات چاپخش ـ 1361.

ـ شير و  عقاب ـ جميز بيل ـ ترجمه فروزنده برليان ـ نشر فاخته ـ 1371.

ـ جمعيت فدائيان اسلام و نقش آن در تحولات سياسي اجتماعي ايران ـ داوود اميني ـ مركز اسناد انقلاب اسلامي ـ 1381.

ـ قلم و سياست (از استعفاي رضاشاه تا سقوط مصدق) ـ محمدعلي سفري ـ نشر نامك ـ 1371.

ـ خاطرات و تألمات مصدق ـ به كوشش ايرج افار ـ انتشارات علمي ـ 1381.

+ نوشته شده در  چهارشنبه شانزدهم دی 1388ساعت 10:52  توسط | 
سلام به همه دوستان
+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و پنجم آبان 1388ساعت 17:2  توسط |